Almenn samstaða, og hagræðing í lýðræðisríkinu

Skrifað 2. júní 2004, kl. 18:31

Jón Steinsson skrifaði um daginn áhugaverða grein á Deiglunni um skattinn sem Bush hætti við að afnema, en í henni sagði hann frá því hvernig Bandaríkjamenn sérskatta arðgreiðslur milli fyrirtækja. Tilgangurinn: að draga úr fjárhagslegum ávinningi eigenda af því að mynda risastórar fyrirtækjasamsteypur, og draga þannig úr þörfinni fyrir samkeppnisyfirvöld og lögreglu að beita valdi sínu gegn þeim.

Maður veltir nú fyrir sér í ljósi þess að forsetinn er núna búinn að brjóta ís hefðarinnar með því að nota málsskotsréttinn og vísa mikilvægu en samt tiltölulega kjánalegu máli til þjóðaratkvæðagreiðslu - á þeim forsendum að ráðandi aðilar á Alþingi höfðu ekki tryggt nægilega vel almenna samstöðu um málið, hvorki innan Alþingis sjálfs, né meðal þjóðarinnar.

Auðvitað á það að vera skylda ráðamanna á Alþingi (og í ríkisstjórn) að ná sæmilegri sátt og miðla málum áður en lög eru samþykkt, en á sama tíma má ekki gleymast að svona þjóðaratkvæðagreiðsla kostar mikla peninga. Alveg heila andskotans gommu af peningum! Enfremur er hún tímafrek og því tiltölulega óheppileg aðferð til að taka ákvarðanir - sé henn beitt of oft.

Því spyr maður sig ósjálfrátt hvort ekki megi beita meiri klókindum og móta lagaumgjörð Alþingis sem löggjafarsamkundu, og forsetans sem öryggisventils, þannig að líkurnar á því minnki að til svona þjóðaratkvæðagreiðslu þurfi að koma?

Hvað með að krefjast þess að öll lagafrumvörp þurfi samþykki aukins meirihluta á Alþingi áður en þau komast á borð forsetans? Ef krafan er á a.m.k. 2/3 þingmanna samþykki frumvarp, þá neyðir það ríkisstjórnina til að sannfæra a.m.k. nokkra stjórnarandstöðuþingmenn um ágæti tillagnanna. Ef frumvarpið er gott, þá ætti þeim ekki að verða skotaskuld úr því... :-)

Eins mætti hugsa sér að, auk málsskotsréttarins, fengi forsetinn heimild til að gefa lögum sem á hans borð koma "gult spjald" og senda þau aftur niður á Alþingi. Forsetinn hefði aðeins heimild til að gera þetta einu sinni við hver lög, en að því gefnu kæmi til kasta málsskotsréttarins. Með "gula spjaldinu" væri forsetinn í raun bara að vara Alþingi við því að hann hyggist skjóta málinu til þjóðaratkvæðagreiðslu, og gefa Alþingi kost á að lagfæra lögin og undirbúa þau betur fyrir mögulega þjóðaratkvæðagreiðsluna. Þegar forsetinn fær svo lögin inn á borð til sín í annað skiptið þá vegur hann og metur hvort enn sé þörf á vísa málinu í þjóðaratkvæðagreiðslu og ef honum finnast breytingarnar nægar þá getur hann sleppt. Með svona einföldu milliskrefi væri oft hægt að spara mikinn tíma og peninga m.v. núverandi kerfi.

Eflaust má finna fleiri klókar leiðir til að auka gæði þeirra laga sem frá Alþingi koma, án þess að til dýrra þjóðaratkvæðagreiðslna þurfi að koma.