Rafrænn höfundarréttur

Skrifað 11. apríl 2003, kl. 00:33

[Útgefið með fyrirvara um smávægilegar breytingar og leiðréttingar næsta sólarhring eða svo.]

Hver er tilgangurinn með höfundarrétti? Upprunalega a.m.k. var tilgangurinn ekki að skilgreina hugverkið sem "efniskennda", "náttúrulega" eign höfundarins, heldur að tryggja honum ákveðin félagslega og efnahagsleg réttindi.

Íslenska hugtakið höfundarréttur ber þennan upprunalega tilgang með sér og er að því leyti meira lýsandi en enska hugtakið "copyright", sem gæti útlagst sem "fjölföldunarréttur" á íslensku.

Bókstafleg merking enska hugtaksins "copyright" skyggir dálítið á hugmyndina um markmiðið að tryggja höfundum ákveðinn réttindi. Hins vegar er enska hugtakið líka gagnleg á sinn hátt því það undirskrikar þá staðreynd að eignarrétturinn höfundarins náði upprunalega aldrei til hugmyndarinnar sjálfrar (hugverk eru í raun bara hugmyndir) heldur einungis til framleiddra eintaka af hugverkinu. Eignarrétturinn takmarkaðis í raun við efniskennda hluti, en höfundurinn mátti í takmarkaðan tíma ráða hversu mörg eintök mátti framleiða.

Þessi hugsun gekk ágætlega upp fyrstu nokkur hundruð árin sem höfundarréttur gilti, eða allt þar til ljósvakamiðlunin kom fram á sjónarsviðið. Ljósvakinn gróf undan eintakshugtakinu því það er ekki hægt að tala um eintök af útvarpsútsendingu. Það er nefnilega í eðli útsendingarinnar að það er hægt að hlusta á hana í óteljandi útvarpstækjum í einu.

Það má því segja að hugmyndin um eintök af hugverki hryji þegar hún kemst í tæri við ljósvakann. Í stað þess að tala um sölulaun fyrir svo og svo mörg eintök hugverks, þá tölum við um stefgjöld.

Það er annað sem breyttist með tilkomu ljósvakamiðlanna. Annað hvort heimilar höfundurinn útsendingu á hugverkinu sínu eða ekki, og greiðslan sem hann fær er í hlutfalli við það hversu margir ákveða að taka á móti útsendingunni. Breytingin felst í því að skyndilega er það móttakandinn sem ræður því hvort hann býr til "sýndareintak" af hugverkinu með því að taka á moti því. Höfundurinn fær ekki að ráða hvort ég kveiki á viðtækinu eða ekki á meðan útsendingu stendur.

Nú víkur sögunni að rafrænu miðluninni, sér í lagi netinu, en fæstir virðast átta sig á því að það sama gildir um tölvurnar á internetinu, og útsendingar á ljósvakanum - þ.e. að hugmyndin um eintakið virkar ekki.

Það er nefnilega í eðli tölvutækninnar að afrita, fjölrita og endurtaka. Í hvert skipti sem skrá er send yfir netið þá verður til fullkomið afrit af skránni á hverju einasta skrefi leiðarinnar. Á sama hátt þegar ég birti innihald skrárinnar á tölvuskjánum hjá mér þá verða til fjölmörg fullkomin afrit af skránni á ýmsum stöðum inn í tölvunni minni.

Öll tölvutæknin byggir á því að búa til fullkomin afrit af öllu. Afritunin er sjálfvirk og ókeypis og algjörlega eðlileg. Hún *er* eðli tölvunnar.

Það segir sig næstum sjálft að við aðstæður þar sem hægt er að búa til endanlausan fjölda fullkominna afrita af hverju sem er, og afritin verða til á aðeins brota-broti úr sekúndu og geta horfið á næsta augnabliki, þá er augljóst að orðsið "eintak" hefur ansi óljósa merkingu og er í raun orðið merkingarlaust - líkt og á öldum ljósvakans.

Það má því spurja sig hvort það sé ekki svolítið skrýtið þegar menn setja strangar hömlur á afritun hugverka á netinu - þegar ég telst vera að "stela" þegar ég sæki tónlist af netinu og vista hana á tölvunni minni.

Málið er að spurningin ætti ekki að vera "hvernig stjórnum (eða hömlum) við *afritun* á netinu?" heldur væri nær að spyrja "í hverju felst raunverulegur réttur höfunda og hvernig er auðveldast að tryggja hann?"

Ef maður hefur í huga þennan augljósa skyldleika rafrænnar, netvæddrar miðlunar við ljósvakafjölmiðlunar þá vaknar sjálfkrafa sú spurning hvort ekki sé hægt að finna sanngjarna og áhrifaríka lausn á höfundarréttinum, sem ekki bara heimilar afritun heldur beinlínis hvetur til hennar.

Það er nefnilega orðið löngu tímabært að við sem samfélag setjumst niður ogskoðum vandlega í hverju okkur finnst réttur höfunda eigi að raunverulega að felast.

Á það að vera lögverndaður réttur höfundar að hafa fullkomna stjórn á því hver fær að sjá og upplifa hugverkið? Eða takmarkast réttur höfundarins við að fá skýlausa viðurkenningu og sanngjarna umbun fyrir sína vinnu í einhverju eðlilegu hlutfalli við það hversu vel mottakendum líkar við hugverkið og hversu mikils virði það er þeim?

Þessar tvær skilgreiningar á rétti höfunda leiða af sér gerólíkar nálganir á höfundarréttarlöggjöf fyrir hugverk á rafrænu formi á netinu.

Sú fyrri beinir okkur áfram eftir þeirri braut sem við erum á í dag þar sem stórir eigendur hugverka leita leiða með aðstoð ríkisvaldsins til að læsa hugverk sín inni og byggja stór og flókn kerfi til þess að takmarka og stjórna aðgengi að hugverkunum og setja strangar tæknilegar hömlur á möguleika móttakandans til að njóta hugverksins eða nýta það.

Hin leiðin kallar hins vegar á mun opnari og óhindraðri miðlun hugverkanna þar sem eigendur hugverka keppast um að vekja á sér athygli og ná til sem flestra móttakenda og njóta svo aðstoðar ríkisvaldsins við að innheimta einhvers konar stefgjöld og/eða frjálsar greiðslur í hlutfalli við útbreiðslu og vinsældir hugverkanna.

Svo er líka hægt að sjá fyrir sér heim þar sem báðar leiðirnar eru farnar og eigendur hugverka geta valið hvora leiðina þeir fara og njóta þá mismunandi höfundarréttarverndar frá löggjafanum eftir því hvora leiðina þeir velja fyrir sin hugverk.

Líklegt má teljast að sú leið að takmarka aðgengi móttakenda að hugverkum með tæknilegum aðgangsstýringarkerfum reynist einungis hagkvæm í þeim tilfellum þegar hugverkið er mjög einstakt, dýrt og stórt, en í þegar um smærri og ódýrari hugverk er að ræða (t.d. tónlist) þá svari það hreinlega ekki kostnaði að fara þá leið (beint og óbeint), og opna, frjálsa "stefgjaldaleiðin" valin í staðinn.

Í raun erum byrjuð að feta þessa blönduðu leið í dag. Stóru fyrirtækin eru komin langt á leið með að búa til "örugg" útgáfukerfi og stafrænar aðgangslæsingar. Það sem okkur vantar er bara hinn valkosturinn - tæknilegt og lagalegt höfundarréttarumhverfi þar sem þeim sem kjósa að "útvarpa" sínum stafrænu hugverkum yfir heiminn er tryggð sanngjörn umbun fyrir vikið.

---

Meira þessu líkt: Höfundaréttur.