Eignarréttur og vinstri-frjálshyggja

Skrifað 31. október 2002, kl. 01:35

Mér þykir frjálshyggja áhugaverð sem pólitísk hugsjón. En ekki endilega þessi strang-kapítalíska "nýfrjálshyggja" sem vill tröllríða allri umræðu um einstaklingsfrelsi, heldur einhver aðeins vinstrisinnaðri nálgun á þetta sama mál.

Líkt og fylgismenn hægri-frjálshyggjunnar langar mig til að sjá einstaklingana í samfélaginu frjálsa undan utanaðkomandi valdi og ofbeldi, en ólíkt þeim tel ég að ríkisvaldið sé ekki eina valdið í umhverfi okkar sem þarf að takmarka. (Ég held meira að segja að í mörgum tilfellum sé beiting ríkisvalds sanngjarnari og réttlátari kostur en einkavaldbeiting einstaklinga í krafti eignarréttar. en förum ekki nánar út í það núna.)

Hægri-frjálshyggjan leitar að efnahagslegum hagvexti og ríkidæmi. Áherslan er á fullt athafnafrelsi þeirra sterku og eignarétturinn er lagður til grundvallar öllum öðrum réttindum. Jafnrétti á forsendum lífsgæða og framfærslu er ekki viðurkennt sem hluti af grundvallar mannréttindum heldur er slíkt á ábyrgð hver og eins einstaklings.

Ný spyr ég: Hvað með frjálshyggju sem býr til sanngjarnt samfélag þar sem bræðralag og jafnrétti til lífsviðurværis er lagt til grundvallar öllum öðrum réttindum? Ég tel að með samtryggingu og fullkominni virðingu fyrir jafnrétti allra einstaklinga til mannsæmandi lífsgæða og með því að gera einstaklingana fullvalda og virka þátttakendur í mótun eigin samfélags, sé hægt að leysa úr læðingi fullt af félagslegum verðmætum sem hægri-frjálshyggjunni yfirsést. Ég tel aftur á móti það eigi ekki að vera nema að litlu leyti í verkahring ríkisins að vernda eignarrétt einstaklinganna.

Með því að nefna eignarréttinn á þennan hátt snerti ég á viðkvæmu máli. Við erum öll alin upp í heimi þar sem hlutir eru í eign einhvers. Okkur er innrætt virðingin fyrir eignarétti annara með móðurmjólkinni, og á endanum trúum við því að þessi "réttur" sé eins og eitthvað náttúrulögmál - grundvallar mannréttindi jafnvel.

Ég held að það sé pínu hættulegt hugarfar.

Eignarhugtakið er nefnilega ekkert náttúrulögmál heldur uppfinning okkar mannana. Eignarhugtakið er abstrakt hugmynd sem þjónar þeim tilgangi að tryggja frið manna í millum. Eignarrétturinn kemur í stað hnefaréttarins. Ef þú lætur mína "eign" í friði, þá læt ég þína í friði. Svo á einhverjum tímapunkti þá er ákveðið að ríkisvaldið eigi að sjá um að tryggja friðinn í samfélaginu með því að lögbinda eignarréttinn og hafa eftirlit með honum.

Í sambandi við eignarhugtakið þá má eiginlega segja að það sé abströktun á því sem var áður líkamlegt ofbeldi - líkamlegt vald. Skoðum síðan hvað það þýðir þegar einhver einstaklingur á miklar eignir - meiri eignir en hann gæti nokkurn tíman varið með hnefarétti sínum - þá þegar ríkið verndar eignarrétt hans er það í raun að veita honum ríkisábyrgð á því valdi sem hann hefur sankað að sér - ríkisábyrgt ofbeldi. Þannig er eignarrétturinn og afskipti ríkisins af honum ekkert annað en ein stór ofbeldisstýring.

Að þessum glannalegu orðum sögðum (og til að fá ykkur til að lesa áfram :-) þá vil ég undirstrika það að eignarhugtakið er afar, afar gagnlegt. Gagnlegt af því það treystir friðinn í samfélaginu. Það gefur okkur frið til að eyða tímanum í annað en að vakta endalaust matinn í ísskápnum okkar. Ennfremur er vöktun ríkisins á eignarréttinum mjög gagnleg samfélagsleg þjónusta, og að lokum má benda á að það að "eiga eitthvað" gefur hverjum einstaklingi það á tilfinninguna að hann sé sjálfs sín herra og ekki upp á aðra kominn. Það er góð tilfinning og aflvekjandi.

Það er bara samt gagnlegt að leiða hugann af og til að uppruna eignarhugtaksins og því hversu eignarrétturinn er náskyldur hnefaréttinum, ofbeldi og ógnarvaldi.

Ég held að hugmynd vinstri manna um "hið illa auðvald" sé einmitt af þessum rótum sprottin - og sé hún skoðað í því ljósi þá sé vart hægt að neita því að auðvald (og beiting þess) getur tekið á sig mynd ofbeldis. Vinstri-frjálshyggjan vill einmitt að einstaklingarnir í samfélaginu séu frjálsir undan oki alls ofbeldis, sér í lagi ofbeldis sem er beitt í krafti eignarréttarins.

En pælið aðeins í þessu áfram. Hvað er það sem gefur einstaklingi rétt (skoðið þetta orð "réttur") til þess að slá eign sinni á meiri auðævi en hann þarf á að halda á meðan aðrir einstaklingar í samfélaginu líða skort? Hvar liggur réttur eignamannsins í því tilfelli? Af hverju er eignarrétturinn sjálfkrafa réttinum til mannsæmandi lífs yfirsterkari? Getur verið að það sé vegna þess að að baki eignaréttinum liggur upprunalega meira ofbeldi?

Er ofbeldið í samfélaginu okkar virkilega mannréttinum yfirsterkara? Er dýrkun okkar á eignarréttinum í raun bara dulbúin dýrkun á ofbeldi og ógnarvaldi? Hvað stendur raunverulega í veginum fyrir því að þeir sem eru þurfandi standi upp og hreinlega taki það sem þeir þurfa frá þeim sem hafa meira en nóg? Hvað veldur því að við finnum upp orð eins og þjófnaður og glæpur fyrir slíka augljósa og réttláta aðgerð? Er það hræðsla eða er það þúsund ár af heilaþvætti?

Nú munu ábyggilega einhverjir hraðlesa þetta ákveða strax að stimpla mig sem einhvern kommúnista og anarkista og líta mig hornauga fyrir að láta það fréttast að ég hugsi svona "óviðfelldnar" hugsanir (efist um hinn réttláta eignarrétt!). Gott og vel, verði þeim að því. Ég hef löngum gefið skít í allan pólitískan rétttrúnað, og ætla ekki að láta af því núna.

Ykkur hin hvet ég til að pæla aðeins í þessu með mér og e.t.v. senda mér smá skeyti ef ykkur finnst þið hafa eitthvað málefnalegt og uppbyggilegt að segja um málið.

Það sem fyrir mér vakir er svolítið að leita að leiðum til að losna úr viðjum vanans þegar kemur að því að hugsa um eignarréttinn. Mig grunar að það megi alveg losa um það kverkatak sem eignarrétturinn hefur á allri pólitískri umræðu án þess að henda honum alveg og hleypa öllu upp í bullandi stjórnleysi og slagsmál.

Ennfremur grunar mig að með "léttari" eignarrétti verði til samfélag þar sem mikill auður hreinlega getur ekki safnast á fáar hendur heldur helst dreifður tiltölulega jafnt á alla einstaklingana, og þar með hverfur "þörfin" fyrir að ríkisvaldið jafni auðskiptinguna með skattlagningu eins og viðgengst í núverandi kerfi þar sem eignarrétturinn er vandlega varinn af ríkinu sjálfu.