Rökgleymska hægri-frjálshyggjunnar

Skrifað 15. ágúst 2002, kl. 16:19

Ég er mikill áhugamaður um frjálshyggju og einstaklingsfrelsi, en ólíkt flestum talsmönnum frjálshyggju á Íslandi í dag, þá er ég hallur undir vinstri-kantinn í stjórnmálunum. Vinstri-frjálshyggja vill tryggja einstalkingsfrelsi með því að afnema allt vald úr umhverfi okkar, hvort sem það er vald stofnana, fyrirtækja eða annara einstaklinga.

Það er því með miklum áhuga sem ég les skrif frjálshyggjufólks, bæði á hægri og vinstri væng stjórnmálanna. Ég t.d. fagna stofnun Frjálshyggjufélagsins því það hefur lengi verið allt of mikil lágdeyða og forræðishyggjumoð á hægri væng íslenskra stjórnmála. Það var orðið löngu tímabært að fá smá "hægri-glundroða" og umræðu um einstaklingsfrelsi í íslenskri pólitík. :-)

Það er hins vegar svo að þegar ég las innganginn að stefnumálum Frjálshyggjufélagsins, þá hnaut ég um sömu atriðin og ég hnýt alltaf um þegar ég les hugmyndir hægrisinnaðs frjálshyggjufólks.

Það er margt athyglivert í þessum texta, og margt sem ég er sammála, en sumar fullyrðingarnar særa mitt vinstrisinnaða hjarta, og virðast ganga útfrá skilgreiningum á hugtakinu "frelsi" sem ég er ekki tilbúinn að skrifa undir.

"Nauðsynlegt getur talist að gera lágmarksundantekningar á frelsisreglunni til að vernda frelsið sjálft. Ef ekki kemur til slík vernd eru allar líkur á að frelsið verði lítið."
-- http://www.frjalshyggja.is/stefnumal/

Þetta er merkileg setning, því í henni felst allt í senn lykilpunktur og megin þversögn frjálshyggjunnar: Til að tryggja fullkomið frelsi þarf að setja ákveðnar takmarkanir.

Þá er eðlilegt að spurja sig: Hvað merkir "frelsi"? Hvaða hluta þess þarf að verja og hverju erum við tilbúin að fórna til þess? Merkir "frelsi" frelsi undan valdi eða merkir frelsi eitthvað annað? Hvaða tegundir af valdi eru til? Er "ríkisvald" og "líkamlegt ofbeldi" eina valdið sem til er?

Þegar maður veltir fyrir sér þessum spurningum, þá getur reynst gagnlegt að hafa eftirfarandi dæmisögu í huga:

Ef þú átt hús og lóðarskika, og nágranni þinn Jói Hrekkjusvín kaupir upp öll húsin og lóðirnar í kring um þitt hús á frjálsum markaði og reisir á lóðunum sínum háan múrsteinsvegg kringum lóðina þína þannig að þú kemst ekki út - er Jói þá búinn að beita þig valdi? Er hann búinn að skerða frelsi þitt?

Hvort á að vega þyngra eignarétturinn eða ferðafrelsið? Hvort er mikilvægara að tryggja frelsi manna eða takmarka vald þeirra yfir öðrum?

Það virðist vera að þarna skilji leiðir hjá vinstri- og hægri- frjálshyggjufólki.

"Menn fara betur með eigið fé en annara"
-- http://www.frjalshyggja.is/stefnumal/

Rétt, en en dugir engan vegin til að rökstyðja það að einkarekstur sé í öllum tilfellum hagvænlegri en samfélagsrekstur (á vegum ríkis, bæja, osfrv.).

Ef þú átt hlutabréf í fyrirtæki, þá eru stjórnendur fyrirtækisins að ekki að spila með sína peninga heldur peningana þína. Við erum alltaf að setja örlög okkar (og peninga) að einhverju leyti í hendur annara.

Við þurfum alltaf að treysta einhverjum einstaklingum (stjórnendum) og veita þeim stöðugt aðhald. Það gildir einu hvort við veljum þá með lýðræðislegri hlutafélags-stjórnarkosningu eða með ríkisstjórnarkosningu.

Ef samfélagsrekin þjónusta á vegum ríkis eða sveitarfélags er ekki hagkvæm, þá vantar greinilega að veita viðkomandi stjórnendum meira aðhald. Það að einkavæða viðkomandi "batterí" er vissulega ein möguleg lausn, en alls ekki sú eina.

Ennfremur fylgja einkavæðingarleiðinni oft ýmsir ókostir umfram samfélagsreksturinn, og þá ókosti þarf að taka með inn í reikninginn.

Krafan á einkavæðingu þarf að snúast um raunveruleg hagkvæmissjónarmið, ekki trúarbrögð eða "pólitíska fagurfræði".

"hinir fátækustu í frjálsum [og þ.a.l. ríkum] löndum hafa það betra en hinir fátækustu í ófrjálsum [og fátækum] löndum."
-- http://www.frjalshyggja.is/stefnumal/

Hvað merkir "betra" í þessu samhengi? Vissulega getur kapítalískt frelsi leitt til aukinnar velmegunar, en að alhæfa að ríkidæmi samfélaga jafngildi velmegun þá stríðir þessi alhæfing gegn ýmsum nýlegum hugmyndum í velferðarhagfræði.

Fólk er í eðli sínu samfélagsverur og því er nauðsynlegt að mælingar á velferð (og hamingju) fólks taki mið af því samfélagi sem það býr í.

Eldri velferðarmælilíkön byggðu eiginlega eingöngu á mældri þjóðarframleiðslu á hvern íbúa lands, en flest módel sem notuð eru í dag taka fleiri þætti inn í myndina s.s. tekjudreifingu. Þannig er ekki hægt að meta hagsæld fólks í mismunandi samfélögum bara með því að bera saman launatékkana þeirra.

"...Þá er ekki talin með sú hamingja sem getur falist í því að hafa frelsi til að sinna hugðarefnum sínum og ekki er mælanleg í peningum."
-- http://www.frjalshyggja.is/stefnumal/

Í (frjálsu) hagkerfi án reglna um lágmarkslaun og án tekjujafnandi aðgerða að hálfu ríkisvaldsins verður alltaf til hópur fólks sem varla nær endum saman. Mest hagkvæmni í frjálsu hagkerfi fæst við ákveðið atvinnuleysishlutfall og því er ljóst að alltaf verður til ákveðinn hópur fólks sem hefur engin tækifæri til að "sinna hugarefnum sínum" heldur gerir bara það sem þarf til að lifa af.

Í hverju felst hamingja þeirra sem falla í fátæktargildruna og komast ekki upp úr henni aftur?

"Ef ríkisvaldið sæi ekki um að styðja fátæka myndu einkaaðilar gera það. Einkaaðilar hefðu ekki eingöngu meiri verðmæti til þess, heldur myndu færri og færri þurfa á aðstoðinni að halda, vegna hins mikla vaxtar í frjálsu hagkerfi."
-- http://www.frjalshyggja.is/stefnumal/

(Ath: Þarna er aftur horft fram hjá því hversu afstæð fátækt er, sjá punkt um velferðarmælingar að ofan... en nóg um það.)

- Ef einkaaðilum væri treystandi til að "styðja" fátæka þá hefði fátækt aldrei orðið til sem hugtak, hvað þá meira.

- Ef einkaaðilum væri treystandi til að "styðja" fátæka þá hefði fulltrúalýðræðið og almennur kosningaréttur komist á án nokkurra blóðsúthellinga.

- Ef einkaaðilum væri treystandi til að "styðja" fátæka þá byggi enginn við örbyrgð í Saudi Arabíu eða öðrum olíufurstaríkjum.

Fjandinn hafi það! Ríkisvaldið var fundið upp til þess einmitt að styðja við fátæka, af því að kapítalsvaldið sem fyrir var gerði það ekki.

Ríkisvaldið er vald fjöldans og var stillt upp sem mótvægi gegn valdi kapítalsins og sinnir því hlutverki enn (þó það ríkisvald sem við þekkjum í dag sé vissulega orðið skrumskælt og á köflum ófagurt).

Vald fjöldans er ólíkt valdi einstaklinga einmitt af því að þar er samfélagsheildin myndgerð og formgerð með það að markmiði að þurrka út einstaklingsaflið á þessu eina sviði, og þannig koma í veg fyrir að hinir fátæku séu upp á náð og miskun einkaðila komnir.

Harðir hægri-frjálshyggjumenn eiga það til að gleyma þessu.