Frelsið í forræðinu?

Skrifað 8. maí 2002, kl. 22:07

To: maranomynet hjá yahoogroups.com

Ástkæru lesendur.

Stundum velti ég fyrir mér hvað er frelsi?

Frelsi er gjarnan skilgreint sem möguleikann á að gera það sem mann langar, þegar mann langar. Í frelsinu felst því ávallt það að velja milli tveggja eða fleiri valkosta.

Því fleiri sem valkostirnir eru því meira er frelsið. Þannig erum við frjáls þegar við getum valið í hvort við förum í nám eða ekki. Frjáls þegar við getum valið milli mismunandi skóla. Frjáls þegar við getum valið um mismunandi tegundir af morgunkorni og tannkremi.

Neytendafrelsið er okkur, einmitt, mjög tíðrætt - það að geta valið milli tveggja eða fleiri fyrirtækja þegar við kaupum þjónustu á borð við síma, internettengingu, lyf og heilbrigðisþjónustu. Slíkt er merki um frelsi í viðskiptum, og frelsi er gott.

Þannig er það skylda mín sem góðs þegns í frjálsu samfélagi að taka meðvitaða ákvörðun og velja úr þeim mýgrút af valkostum sem mér bjóðast á hverjum degi. Maður þarf að iðka frelsið til að tryggja að það stirðni ekki eða hverfi.

- - -

En stundum fær maður bara alveg nóg. Stundum langar mann ekki lengur að velja. Stundum langar mann til að eyða lífinu og kröftunum í eitthvað annað en að hugsa um endalausa valkosti (sem eru í eðli sínu svo góðir) og velja og stunda frelsið. Stundum vill maður bara láta hugsa fyrir sig.

Margir þekkja þetta úr skólakerfinu. Sumum lætur hreinlega illa að ganga í fjölbrautarskóla með valáföngum og frjálsri röðun áfanga á ár. Sumum gengur miklu betur ef þeir geta gengið að hlutunum vísum í bekkjarkerfi, og bara einbeitt sér að því sem máli skiptir - að læra.

- - -

Ég var að tala við eldri mann um daginn, afabróður hennar Stínu hann Leópold, og svona hlutir komu upp, og hann sagði mér sögu af því þegar hann var að vinna í heilt sumar sem verkstjóri í vegagerðinni einhversstaðar úti á landi, þá var sá háttur hafður á að þeir keyrðu alltaf í næsta vegaskála (eða veitingastað) og borðuðu þar hádegis- og kvöldmat.

Leópold gamli sagði að til að byrja með voru drengirnir sem unnu með honum, alltaf voða kátir og spenntir og lágu yfir matseðlinum og pöntuðu það sem þá langaði mest í þann daginn, og hnussuðu yfir sérviskunni í karlinum sem nennti ekki að lesa matseðilinn. Hann sagði að það hefði þó ekki liðið á löngu fyrr en drengirnir gáfust upp á frelsinu og sögðu bara eins og Leópold hafði gert frá fyrsta degi: "gefðu mér bara það sem þið eruð með í matinn".

Mér fannst ég strax skilja hvað karlinn meinti með þessari sögu. Ég nefnilega kannast við það sjálfur að koma kúg-uppgefinn eftir strembinn dag/morgun og nenna ekki fyrir mitt litla líf að velja milli einhverra matarvalkosta - þegar mann langar bara í mat í magann án frekari málalenginga.

En þegar maður er í sjoppu eða veitingastað, þá er ætlast til þess að maður velji! Í þannig tilfellum stendur valfrelsið í veginum fyrir því að maður fái það sem maður vill. Þar er maður í raun neyddur til að eyða tíma og orku í að velja milli hluta sem skipta engu máli.

- - -

Þegar maður er þreyttur og svangur á veitingastað þá finnur maður skýrt fyrir því að frelsið er ekki alltaf jafn æðislegt. Þá vildi maður stundum óska þess að maður væri heima hjá mömmu (eða í mötuneyti) og gæti bara fengið "mat".

En aðra daga tekst manni snarlega að bæla niður þessa firru og halda dauðahaldi í trúna á frelsið (blessað Frelsið!), því ekki vill maður búa í ófrjálsum heimi - heimi þar sem hlutirnir eru ákveðnir fyrir mann. Það væri jú hræðilegt.

- - -

Stundum fær maður það samt á tilfinninguna að sannleikurinn um frelsið sé ekki jafn einfaldur og valfrelsispostularnir vilja láta.

Þannig læðist stundum að manni sá grunur að í frelsinu felist fleira en bara það að velja? Það að frelsið snúist líka um það að hafa hugann frjálsan og frían til að hugsa um það sem manni finnst skemmtilegt? Að frelsið sé kannski líka falið í því að hafa tíma til að staldra við og njóta lífsins, horfa á sólarlagið, liggja í grasi, lesa góða bók, vera með vinum?

Getur verið að frelsið felist að einhverju leiti í einföldu lífi? Ef svo er, hvað gerir þá lífið einfalt?

Fyrir utan það að eiga bíl, farsíma, og sérstakt eldhústæki fyrir hverja einustu matreiðsluaðgerð sem til er - getur þá verið að einfaldleikinn felist að einhverju leyti í því að þurfa ekki að velja? Þurfa ekki að hugsa um hluti sem maður hefur ekki áhuga á og/eða skipta ekki máli?

Getur verið að hluti frelsisins og lífshamingjunnar felist í því að þurfa ekki að velja - því það sé einhver búinn að hugsa fyrir mann, taka ákvarðanir?

Þvílík skelfingar hörmung það væri fyrir Frelsið ef við kæmumst að því að það væri satt?

...en svona má maður ekki hugsa.

- - -

En samt...

Getur verið að Frelsið með stóra F-inu sé bara lygi?

Getur verið að við séum jafn frjáls og við ákveðum sjálf?

Getur verið að í frelsinu sé falin ákveðið ófrelsi, og í fyrirhyggjunni og ófrelsinu ákveðið frelsi?

Getur verið að heimurinn sé flóknari en svo að honum verði lýst í einni hugmynd - einu slagorði?

- - -

Þetta er allt eitthvað sem ég ætla að hugsa um næst þegar ég fer út og berst fyrir frelsi mínu og lífshamingju.

Með baráttukveðjum,

Már.

P.S. Mér líst stundum betur á að fara og borða vondan mat í mötuneytinu í vinnunni, en að þurfa að velja af matseðli einhversstaðar. A.m.k. finnst mér voða gott að hafa það sem valkost... ;-)