Netið í listum og þróun menningar

Skrifað 16. mars 2001, kl. 09:30

Efnisyfirlit

0. Inngangur
1. Þróun menningarinnar
   1. Flókið kerfi
   2. Hugmyndir sem smitast
   3. Menningarminni - memes
   4. Efniskennd minni
      1. Verkfærið sem minni
      2. Bókin sem minni
   5. Myndlist sem minni
      1. Myndin sem bók
      2. Myndin sem mynd
      3. Hug-myndin
      4. Sértæk myndlist
2. Netið og upplýsingatækni
   1. Upplýsingatækni og stafræn skráning
      1. Hið huglæga og hið efniskennda
      2. Bókin og verkfærið mætast
      3. Endalaus afritun
   2. Netið og eiginleikar þess
      1. Samskiptatæki óháð landamærum
      2. Aðgengi að upplýsingum
      3. Útgáfa án tilkostnaðar
   3. Netið sem miðill í list
      1. Hið nýja tól
      2. List færð á netið
         1. Fyrstu tilraunir
         2. Þátttökulist
         3. Vonbrigði
      3. Netlist á forsendum netsins
3. Eftirmáli
4. Heimildir

0 Inngangur

Í þessari ritgerð er að leitast við að skýra netið og upplýsingatækni í víðasta samhengi og reyna að leita að þeim þáttum í þessum fyrirbærum sem koma til með að hafa mest áhrif á þróun mannlegs samfélags og skilning okkar á menningu og listum í nánustu framtíð. Ennfremur eru kynntar til sögunnar nýlegar hugmyndir um þróun hugmynda og mannlegs samfélags og þær notaðar til að varpa eilítið nýju ljósi á umhverfi okkar, þróun tækni og myndlistarinnar í gegnum mannkynssöguna. Í lokin er varpað fram nokkrum spurningum sem óhjákvæmilega vakna þegar viðfangsefnið er skoðað í kjölinn, og þær eftirlátnar lesendum sem vegarnesti inn í framtíðina.

Í umfjölluninni er leitast við að taka á viðfangsefninu almennt og án þess að taka bein dæmi úr nútímanum. Upplýsinga- og nettækni er í geysilegra hraðri þróun um þessar mundir og með því að forðast sértækar vísanir eru e.t.v. meiri líkur á að ritgerðin haldi gildi sínu eitthvað, þrátt fyrir áframhaldandi samfélagslegar og tæknilegar breytingar.

1 Þróun menningarinnar

1.1 Flókið kerfi

Mannlegt samfélag og virkni þess flokkast sem óreiðukerfi (e. chaotic system). Mannsheilinn og vitsmunalíf mannsins er annað dæmi um slíkt kerfi. Bæði þessi kerfi eru samsett úr fjölmörgum sjálfstætt starfandi einingum (fólki annars vegar, taugafrumum hins vegar) sem hafa gagnvirk áhrif hver á aðra, og virkni kerfisins í heild er meiri en summa allra hluta þess.

Stærðfræðilegt eðli slíkra kerfa gerir það að verkum að þau virðast oft hafa tilheigingu til að koma á innra skipulagi (e. self-organization) án utanaðkomandi stýringar.

Mikill áhugi hefur vaknað á eðliseiginleikum óreiðukerfa á undanförnum árum og áratugum og menn telja líklegt að þær rannsóknir eigi eftir að bæta skilning okkar á fjölmörgum hlutum í umhverfi okkar, s.s. ýsmum þáttum mannlegs samfélags, veðurfræði og líffræði, svo eitthvað sé nefnt.

1.2 Hugmyndir sem smitast

Mannleg greind er fyrst og fremst skilgreind sem hæfileikinn til að læra af reynslunni og að yfirfæra lærdóm á einu sviði á nýjar og ófyrirséðar kringumstæður - hæfileikinn til að beita abstrakt hugsun.

Við mennirnir erum sífellt að verða upplýstari og meðvitaðri um tilveru okkar og aðstæður, í félagslegu, sögulegu og heimspekilegu samhengi. En líkt og Nietsche bendir á þá er skilningurinn tvíbent gjöf, gjöf sem drepur Guð.

"I'm afraid that if I look at a thing long enough, it loses all of its meaning." - Andy Warhol (About.com 2000)

Eftir því sem við bítum stærri bita af ávexti skilningstrésins, fjarlægjumst við meira og meira sæluna sem við upplifðum sem börn. Sagan um Adam og Evu í Paradís og það hvernig greindin, hæfileikinn til að skilja (læra og hugsa abstrakt) var manninum bölvun, er einhver sterkasta hugmynd sem til er. Þessi sannleikur hefur fylgt manninum frá örófi alda. Jafnvel í frumstæðustu samfélögum var mönnum það ljóst að skilningnum fylgir bölvun.

Til að tryggja að þessi vitneskja gleymdist ekki og dyldist engum, voru sagðar sögur og dæmisögur og búin til máltæki til að breiða út þennan grundvallar skilning á mannlegri tilveru.

Sagan af Adam og Evu er allt í senn saga af dýrinu sem varð að manni, manninum sem varð að gáfumenni, og saklausu barninu sem vex upp og fullorðnast. Í Hávamálum er að finna sömu hugmynd: "Meðalsnotur skyli manna hver, æva til snotur sé; því að snoturs manns hjarta verður sjaldan glatt, ef sá er alsnotur, er á".

Það er einmitt hluti af "bölvun" skilningsins, hann er bráðsmitandi. Um leið og skilningurinn hlotnast fólki grípur það óstjórnleg löngun til að deila bölvun sinni með öðrum.

Skilningurinn hegðar sér eins og vírus. Hann borar sér inn í heilann og breytir eiginleikum hans, rótar til, endurskipuleggur, þannig að heilinn byrjar að framleiða og dreifa stökkbreyttum útgáfum af upprunalegu hugmyndinni til allra nærliggjandi hýsla. Það sem meira er, vírusinn er ólæknandi. Eina leiðin til að losna við hugmyndavírus er að smitast af öðrum sem kæfir þann fyrri.

Þannig verður menningin til. Hver einstaklingur lærir af reynslunni eða af reynslu annars einstaklings, yfirfærir þann lærdóm á sérhverjar nýjar aðstæður og smitar svo aðra einstaklinga í samfélaginu af þekkingu sinni. Skrefið endurtekur sig, og smátt og smátt verður til sífellt þéttriðnara og flóknara net af þekkingu, hugmyndum, menningu.

1.3 Menningarminni - Memes

Það er heil fræðigrein, "memetics", sem fjallar um hvernig hugmyndir og upplýsingar berast milli einstaklinga í samfélagi. Memetics má e.t.v. kalla menningarþróunarfræði. Með memetics er leitast við að skoða þróun menningar almennt með kennisetningum hefðbundinnar erfðalíffræði, faraldsfræði og vistfræði. Samkvæmt þessum fræðum eru grunneiningar sérhverrar menningar hugmyndir og upplýsingar (undir regnhlífarheitinu "memes"), á sama hátt og erfðaefnið er grunneining í erfðalífræði (Heylighen 1998).

Greinin ber þess skýr merki að vera ung og nútímaleg. Hún tekur að láni hugtök og kenningar úr eldri fræðigreinum og beitir þeim á alls óskylt vandamál til að reyna að öðlast nýja sýn á það. Mjög póstmódernískt.

"Memes" má með nokkrum sanni kalla menningarminni (sbr. sagnaminni). Merking hugtaksins er mjög víð og undir það falla hugmyndir og upplýsingaeiningar af öllum stærðum og gerðum, allt frá stökum hugtökum, s.s. réttlæti og frelsi, upp í flókin félagsleg kerfi s.s. leiki, tungumál, dansspor, tónverk og trúarbrögð. Minnin eiga það sameiginlegt að vera huglæg fyrirbrigði til þess fallin að flytjast frá manni til manns, með einum eða öðrum hætti, meðvitað eða ómeðvitað (Heylighen 1998, 1994b).

Með því að horfa á menningarminni og útbreiðslu þeirra sem erfðalíffræðilegt fyrirbrigði má sjá hvernig hugmyndir dreifast og blandast og hvernig menningarminni eiga í innbyrðis samkeppni og eru mis vel til þess fallin að ná mikilli útbreiðslu. Kenningin segir fyrir um þrjá eiginleika sem stjórna útbreiðslu menningarminna: Hversu auðveldlega minnið flyst án þess að breytast, hversu hratt minnið afritast, og loks hversu langlíft hvert eintak er (Heylighen 1998).

Þegar útbreiðsla menningarminna er skoðuð út frá sjónarhóli faralds- og vistfræða (sem bæði byggja á undirliggjandi erfðafræði), fæst skýrari mynd af því hvernig hugmyndir smitast og valda ákveðnum einkennum í hýslinum, og hvaða lögmál stjórna því hvers vegna sum menningarminni ná gífurlegri útbreiðslu og önnur ekki, og hvernig sumar hugmyndir liggja í láginni og skjóta upp kollinum aftur og aftur í stuttan tíma í senn (Heylighen 1995).

Hugtakið "meme" birtist fyrst árið 1976 í bókinni The Selfish Gene eftir Richard Dawkins (gefin út af Oxford University Press, New York, 1976). Hugmyndin um menningarminni vakti strax athygli manna og hefur, eins og lífseigu menningarminni sæmir, hlotið mikla og hraða útbreiðslu. Hugmyndin um smitandi hugmyndir hefur sjálf reynst afar smitandi.

1.4 Efniskennd minni

Menningarþróunarfæðin (memetics) fjallar almennt um menningarminni sem huglæg fyrirbrigði sem smitast við samskipti milli manna, en með smá útvíkkun á grunnhugmyndum fræðinnar má sjá hvernig öll mannana verk bera í sér slík minni beint eða óbeint, og hvernig þau liggja falin á ólíklegustu stöðum í umhverfi okkar.

1.4.1 Verkfærið sem minni

Ímyndum okkur frummann, nakinn, nýfæddan. Hann finnur upp á því einn daginn að nota hvassan stein til að höggva með við eða skafa kjöt af beini. Hann heldur steininum til haga af því hann er gagnlegur. Frumaðurinn sýnir vinum sínum steininn og notagildi hans. Aðrir einstaklingar hafa augun hjá sér og hirða svipaða steina sem þeir finna. Þannig breiðist hvassbrýndi steinninn út sem verkfæri og hugmynd.

Verkfærið er hugmynd, verkþekking og verkkunnátta, bundin í efni. Verkfærið var fyrsta tilraun mannsins til að vista þekkingu í umhverfi sínu.

Smátt og smátt þróast verkfærið, frummennirnir fara að smíða svipuð tól sem líkja eftir steininum en henta á ýmsan hátt betur til verksins. Verkfærið öðlast sjálfstæði og svo getur farið stundum að upphaflega hugmyndin gleymist þeim sem smíða eða nota nýju verkfærin. Verkfærið verður þannig smitberi utan við mannshugan og óháður honum. Hugmyndin sem liggur í hlutnum getur borist um heiminn og dreift sér án þess að vera nokkurntíman rauverulega meðtekin af mannshuganum. Það eina sem hugmyndin þarf að uppfylla er að byrtingarmynd hennar (verkfærið) sé gagnleg í lífsbaráttu mannsins.

Ef við lítum á verkfærið sem menningarminni og berum það saman við óhlutbundin minni á borð við siðvenjur eða helgisögur þá má sjá að eiginleikar þessara tveggja tegunda menningarminna eru ólíkir.

Sögur og siðvenjur smitast (afritast) mjög hratt. Munnleg tjáning og líkamlegar athafnir eins einstaklings duga til að smita heilan hóp af fólki. Líftími hvers smits (afrits) getur verið þó nokkur en takmarkast samt alltaf af ævilengd hýsilsins og verður því aldrei meiri en nokkrir tugir ára. Veiki hlekkurinn er afritunin. Þó að það sé auðvelt að breiða út siði og sögur þá eru alltaf miklar líkur á að sagan breytist í hvert skipti sem hún smitast. Þannig verða til sífellt ný afbrigði og upprunalega sagan hverfur yfirleitt á stuttum tíma.

Verkfæri eru öðruvísi. Verkfæri smitast hægt. Bæði þarf líkamlega vinnu til að afrita verkfærið sjálft og svo þarf oft að smita ákveðnum þekkingarlykli að notkun þess. Lyklarnir geta smitast hraðar en verkfæri, en líftími lykils án samlífis við verkfærið sem hann gengur að er takmarkaður. Oft á tíðum er samt lykillinn innbyggður í verkfærið sjálft, ýmist með e.k. merkingum eða þá að útlit og efnislegir eiginleikar verkfærisins segja allt sem segja þarf.

Skæri eru dæmi um verkfæri sem ber lykilinn að eigin notkun í hönnun sinni; tvær holur mátulegar fyrir fingur á öðrum endanum, öxull í miðju, og beitt blöð sem saxa hvort á annað. Það þarf ekki annað en að skoða skæri í smá tíma til að komast að því hvernig á að nota þau. (Norman 1990, bls. 12)

Hins vegar getur líftími hvers eintaks af verkfærinu verið mjög langur, margfalt lengri en líftími hvers notanda. Þannig getur hvert verkfæri verið notað aftur og aftur af mögum einstaklingum. Eins getur verkfæri týnst og fundist aftur án þess að það hafi nein áhrif á minnið sem felst í því.

Og þá komum við að aðalsmerki verkfærisins sem menningarminnis. Þrátt fyrir að erfitt sé að afrita verfærið, þá er nokkuð öruggt að hvert nýtt eintak er nægilega líkt því fyrra til að minnið sem í því fólst helst óbreytt. Í fyrsta lagi er minni verkfærisins mikið til óháð útliti eða útfærslu hlutarins (tveir hamrar virka eins, þótt þeir séu ólíkir í útliti), og í öðru lagi er fyrirmyndin efnislegur hlutur, en það auðveldar til muna gerð nákvæmra eftirmynda. Í þriðja lagi hefur verkfærið praktískt gildi sem minnkar líkurnar á því að bjagaðar afritanir verði til (og lifi lengi) því ef röng afritun veldur því að verkfæri hentar ekki til þess verks sem því var ætlað er líklegt að afritinu sé annað hvort hent eða það leiðrétt.

1.4.2 Bókin sem minni

Hið ritaða mál eru öllu augljósari flutningsmiðill fyrir menningarminni en verkfæri, enda var hinn ritaði texti sem hlutur sérstaklega hannaður til að varðveita óhlutbundna vitneskju á borð við sögur, heimspeki, tungumál, o.fl. Allar tilraunir til að færa í rit verkkunnáttu eða aðra efnislæga þekkingu kalla á abstrakt hugsun og gera þannig meiri kröfur til höfundarins.

Mér til hægðarauka mun ég hér eftir nota hugtakið bók þar sem ég á við ritað mál. Undir það hugtak falla bókrollur, steintöflur, veggskreytingar, áletranir, og hvað annað sem ber áletranir.

Með tilkomu ritlistarinnar varð bylting í útbreiðslumöguleikum hugmynda sem höfðu ekki beinlínis með brauðstrit að gera. Loksins var kominn geymslumiðill fyrir gögn sem höfðu áður verið vistuð í hugum manna og borin á milli munnlega. Hvert eintak af bók er langlíft og sú staðreynd að innihald hennar er skráð með stöðluðum eigindum tungumálsins veldur því að fullkomin afritun er mjög auðveld. Bókin er þannig gædd öllum kostum verkfærisins, en hefur þó það umfram verkfærið að minnið sem hún inniheldur getur smitast mjög hratt, bæði munnlega og skriflega.

Ólíkt því sem gerist með verkfærið er lítil hætta á að minnið sem bókin geymir gleymist eða falli á annan hátt í skuggan af bókinni sjálfri. Þar sem bókin hefur lítið gildi í beinni lífsbaráttu mannsins, þá eru litlar líkur á því að afritun eigi sér stað án beinnar snertingar við minnið (smitunar af því) sem bókin hefur að geyma.

Það má vissulega finna undantekningar frá þessari reglu. T.d. geta trúarleg rit verið framleidd og þeim dreift án þess að nokkur skeyti um innihaldið, hvorki framleiðandi né móttakandi. Þar er bókin sem hlutur orðin mikilvægari en minnið sem í hana er greypt. Á vissan hátt er bókin þar búin að taka á sig mynd stöðutákns, eða blætishlutar sem þjónar öðru utanaðkomandi menningarminni (það að eiga biblíu getur verið mikilvægt út af fyrir sig óháð innihaldi hennar).

Þannig má líta á bókina sem verkfæri hannað til að geyma minni, en með því hefur verkfærið verið abstraktað um heilt skref frá upprunalegu hugmyndinni um verkfæri. Þar er ljóst að aðal verkfærið er ekki bókin sjálf, heldur enn smærri einingar - innihald hennar. (Bækur sem líta nákvæmlega eins út geta innihaldið gerólík menningarminni.)

Orð og myndir og jafnvel bókstafir, eru verkfæri sem geyma menningarminni, og ólíkt hefðbundnum verkfærum eru orðin sjálf, allt niður í bókstafina sem mynda þau, menningarminni hvert út af fyrir sig.

"The shift from oral to written speech is essentially a shift from sound to visual space..." - Walter J. Ong

1.5 Myndlist sem minni

Myndlist er uppfull af menningarminnum, líkt og öll önnur mannana verk. Með grófri alhæfingu má segja að myndlist hafi þróast í upphafi sem sambland af frumstæðri ritlist og (trúarlegri) tjáningarþörf. (Margar kenningar eru á lofti um hvert upphaf myndlistar var, en það er ekki ætlunin að fjalla nánar um þær í þessari ritgerð.)

1.5.1 Myndin sem bók

Tengsl myndlistar við ritlist sést einna skýrast í myndletri Egypta. Þar er letrið og myndin tengd órjúfanlegum böndum. Myndunum er ýmist raðað skipulega í setningar þar sem hver mynd er orð eða hluti orðs, eða þær látnar mynda frásögn með flóknu samspili myndeininga í stærri myndbyggingu. Á sama hátt var stór hluti Evrópskrar miðaldakirkjumyndlistar náskyldur ritmáli. Yfirlýst markmið hennar var að miðla trúarbókstafnum á myndrænan hátt til ólæsra kirkjugesta.

Þegar horft er til flóknari myndverka, þ.m.t. nútímamyndlistar, verður samanburðurinn við ritlistina mun erfiðari. Hefðbundin myndlist hafði almennt það hlutverk að tjá einhverja hugmynd eða heimspeki, eða segja sögu og skrá heimildir. Þannig var óhlutbundin vitneskja og skilningur bundinn í efni og gerð sýnileg í n.k. eftirgerð raunveruleikans. Myndin sem skrásetningarmiðill laut öðrum lögmálum en hið ritaða mál. (Lessing 1984)

Myndin er að öllu leyti flóknari miðill en bókin. Hún býr yfir meiri upplýsingaþéttleika ("ein mynd segir meira en þúsund orð") en hún er að sama skapi tormeltari en bókin.

1.5.2 Myndin sem mynd

Myndin sem hlutur býr yfir ákveðnu dýrkunargildi sem má rekja til einstæðrar tilveru hennar (Benjamin 2000) en það má ennfremur skýra á þann hátt að menningarminnin sem myndin býr yfir afritast ekki auðveldlega yfir í huga áhorfandans. Myndin er flókin og þótt áhrif hennar séu djúpstæð þá nær áhorfandinn aldrei að varðveita nema hluta þeirra í huga sér þegar hann víkur frá myndinni. Skýringin er sú að menningarminni mynda flytjast fyrst og fremst í þeim beinu áhrifum sem myndin hefur á yrti skynfæri áhorfandans. Áhrifin eru aðeins að litlum hluta vitsmunaleg og þess vegna veitist mannshuganum erfitt að meðtaka þau á kerfisbundinn hátt og afrita þannig menningarminnið inn í heilann á sér. Menningarminnið er rígbundið í efni myndarinnar, þannig að til að njóta þess verður áhorfandinn að hafa hana hjá sér. Þannig verður myndin ávanabindandi, áhorfandinn snýr alltaf aftur til hennar til að endurnýja og styrkja áhrifin sem hann fékk í fyrsta skipti en bráðu af honum jafn óðum og hann snéri við myndinni bakinu. Þetta skýrir e.t.v. óbeit Platóns á listinni og aðfarir myndbrjóta í kirkjum í gegn um tíðina, sbr. kenningar Baudrillards um myndbrot (Baudrillard 2000b).

Eina leiðin til að afrita menningarminnið sem er bundið í myndina er að gera afrit af myndinni og bera hana með sér. Þetta gerir myndina að mörgu leyti frábrugðna bókinni, því innihald bókarinnar er algjörlega huglægt og smitast þannig ágætlega í höfuð lesandans án þess að bókin þurfi að fylgja honum. Þannig má sjá að myndin situr eilíflega föst í heiminum utan höfuðs móttakandans.

Iðnvæðingin, ljósmyndin og fjöldaframleiðanleiki allra veraldlegra hluta, læddust eins og þjófur á nóttu og rændu myndlistarmanninn hlutverki töframannsins - þess sem býr til myndhluti. Þannig stóðu myndlistamenn eftir í upplausn og hófu í neyð sinni kerfisbundna leit að eðliseiginleikum myndlistarinnar - dreggjunum í botni glassins þegar búið var að fleyta myndinni ofan af. Út á það hefur myndlist 20. aldar gengið.

Allar myndir hafa einnig ákveðið merkingarfræðilegt innihald. Hugmyndafræði myndlistarinnar og þær vitsmunalegu upplýsingar sem myndin geymir afritast auðveldlega og fylgja áhorfandanum löngu eftir að hann snýr baki við myndinni. Eftir að myndverkið varð fjöldaframleiðanlegt hafa myndlistarmenn fengist í síauknum mæli við vitsmunalega hlið myndlistarinnar. Sú þróun nær ákveðnu staðbundu hámarki í konseptlistinni eins og hún birtist á 7. áratug 20. aldar. Þar er hluturinn gerður að algjöru aukaatriði og hugmyndafræðin og vitsmunatengingin gerð að aðalatriðinu.

1.5.3 Hug-myndin

List bandaríska myndlistarmannsins Lawrence Weiner er dæmi um þá vitsmunamyndlist sem konseptlistin var. Weiner afneitar öllu efni úr list sinni og vinnur með einfaldar setningar, sem hann vill meina að eigi að duga einar sér til að skapa hug-mynd í huga móttakandans.

"People, buying my stuff, can take it wherever they go and can rebuild it if they choose. If they keep it in their heads, that's fine too. They don't have to buy it to have it - they can have it just by knowing it. Anyone making a reproduction of my art is making art just as valid as art as if I had made it." - Lawrence Weiner, kringum 1970 (Weiner 1994)

Þessi kynngimagnaða yfirlýsing Weiners, öðlast nýja og meiri dýpt ef hún er skoðuð í ljósi hugmynda okkar um menningarminni. Þannig má segja að Weiner leitist við að búa til hrein menningarminni (í stað þess að búa til grip sem umbúðir utan um minni) og það sem meira er, hann afneitar á vissan hátt einkarétti sínum á meðhöndlun minnisins - sleppir verkunum sínum lausum eins og vírus í huga þeirra sem skoða verkin hans.

"An artist is someone who produces things that people don't need to have but that he -- for some reason -- thinks it would be a good idea to give them." - Andy Warhol (About.com 2000)

1.5.4 Sértæk myndlist

Algerlega sértæk og persónuleg myndlistarverk hafa almennt takmarkað gildi sem menningarminni þar sem þau er afar ólíkleg til að ná mikilli úbreiðslu. Fáir eru líklegir til að mynda djúpstæð tengsl við innihald slíkra listaverka, og þar af leiðandi afritast þau illa, því hver áhorfandi er líklegur til að mynda sinn persónulega skilning á innihaldi þeirra. Hins vegar er því ekkert til fyrirstöðu að hugmyndin um sértæka list og þau gildi sem búa að baki gerð slíkrar listar, myndi langlíf og mjög smitandi minni.

Dæmi um sambærilegar aðstæður er að finna á netinu í opnum persónulegum dagbókar- og fréttasíðum einstaklinga (e. weblog) hvaðanæva að úr heiminum. Innihald hverrar síðu hefur afskaplega takmarkað (listrænt?) gildi útfyrir persónulegan og félagslegan heim eigandans, en fyrirbrigðið sem slíkt (hugmyndin um að halda perónulegan dagbókar- og fréttavef) fer eins og eldur í sinu um netið og er líklega eitt af sterkari og lífseigari menningarminnum síðari ára.

Eins má líta á það sem tilgang alsértækrar listar að vera uppspretta stökkbreyttra minna. Með því að vera erfið í afritun kemur hún af stað bylgju ófyrirséðra viðbragða (ónákvæmra afrita), sem mögulega verða í einhverjum tilfellum mjög smitandi.

2 Netið og upplýsingatækni

2.1 Upplýsingatækni og stafræn skráning

Í raun var bókin og ritlistin fyrstu skref stafrænnar skráningar, því starfræn skráning er í raun ekkert nema kerfisbundin skráning upplýsinga með endanlegu, fyrirfram skilgreindu táknrófi. Letur á pappír er ágætt dæmi um slíkt.

Stafræn skráning tekur hugmyndina um bókina skrefi lengra og abstraktar upplýsingar og þekkingu niður í frumeindir sínar; einn og núll; já og nei; er og ekki.

Í hinum fleygu orðum sínum "að vera eða ekki vera, það er spurningin", var Hamlet óafvitandi að velta fyrir sér grunnvallar spurningu upplýsingafræðanna.

Stafræn skráning byggist á geysilangri röð svara við síendurtekinni frumspurningu: "Er það eða er það ekki?" Með að spurja þessarar spurningar kerfisbundið og skrá svörin er hægt að vista upplýsingar um allt það sem er mælanlegt eða á einhvern hátt hægt að setja í tákn.

Það er ofar mannlegum hæfileikum að muna í hvaða samhengi endalaus röð einfaldra já-nei svara var skráð, og til að henda reiður á því höfum við þróað verkfæri sem lesa stafrænu upplýsingarnar og umbreyta þeim í eitthvað sem við eigum auðveldara með að meðtaka, hvort sem það eru myndir á skjá, hljóð í hátölurum, letur prentað á pappír eða hvað annað.

2.1.1 Hið huglæga og hið efniskennda

Upplýsingatæknin gefur kost á að vista á stafrænu formi margar tegundir upplýsinga sem áður var einungis hægt að geyma í efniskenndum "analog" miðlum. Ljósmyndir þurftu filmu og hljóð þurfti segulband eða hljómplötu. Upplýsingar og efni voru tengd nánum böndum fyrir tilkomu upplýsingatækninnar, svo nánum að oft var erfitt að greina á milli.

"The economics of selling information in an analog world have always relied on a piece of indirection: you pay for the object -- the magazine, book, tape, whatever -- in order to get the information stored in the object." - Clay Shirky (Shirky 2001)

Hið stafræna form er algjörlega abstrakt, algjörlega óháð efnisheiminum hvað varðar val á geymslumiðlum. Á þann hátt má líta á upplýsingatækina og stafræna skráningu sem fullkomið jafngildi huglægra óhlutbundinna ferla. Sú myndlíking styrkist þegar horft er til þess að upplýsingatækni samtímans byggir geymslu og vinnslu á rafrænum aðferðum sem þjappa geysilega miklu magni upplýsinga á hverfandi pláss.

2.1.2 Bókin og verkfærið mætast

Upplýsingatæknin er næsta stóra skrefið í þróuninni á eftir bókinni. Tölvan er líkt og bókin verkfæri sem er hannað til að geyma önnur verkfæri. Líkt og með bókina og innihald hennar, þá eru forritin í flestum tilfellum algjörlega óháð efnislegum eiginleikum tölvunnar (tvær eins tölvur geta keyrt afar mismunandi forrit).

Tölvuforrit sameina annars vegar þann eiginleika bókarinnar að vera nákvæm, huglæg, auðafrituð og auðveld í dreifingu og hins vegar eiginleika verkfærisins að innihalda verkkunnáttu sem má nota til að hafa bein áhrif á umhverfið, og virka þannig eins og framlenging á mannshöndina líkt og verfæri gera.

Frá sjónarhóli tölvunarfræði er enginn grundvallar eðlismunur á hugbúnaði, vélbúnaði, eða gögnum. Vélbúnaði má lýsa með hugbúnaði og hugbúnaður er vistaður sem stafræn gögn. Hvert þessara fyrirbrigða má flokka sem sértilfelli af hverju hinna. Abstraksjónin er algjör.

2.1.3 Endalaus afritun

Hin kerfisbundna uppbygging stafrænna gagna veldur því að fullkomin afritun er einkar auðveld, og með notkun tölvuforrita verður hún sjálfvirk. Miklar framfarir í smíði tölva og gangageymsla undanfarna áratugi, hafa valdið því að nú er hægt með nokkrum sanni að tala um að afritun stafrænna gagna kosti hvorki tíma né peninga.

Þar sem forritin eru skráð með sömu stafrænu aðferðum og gögnin gildir hið sama með afritun þeirra. Þannig kemst framleiðslu- og dreifingarferli verkfærisins á alveg nýtt stig. Ekki þarf lengur að fjölfalda efniskennda hluti og færa þá úr stað, heldur er fjölföldunin fullkomin og sjálfvirk, og með samtengingu tölvukerfa má dreifa bæði verkfærum og gögnnum með leifturhraða yfir langar vegalendir án þess að teljandi kostnaður komi til.

Þegar afritun er eðli miðilsins þá verða framleiðsla og eintak smátt og smátt að marklausum hugtökum í efnahagslegum skilningi. Hugverkahöfundar verða að vera viðbúnir þessari breytingu.

2.2 Netið og eiginleikar þess

Með því að tengja saman margar tölvur og láta þær vinna saman verður til svo kallað net. Með víðtækri samtengingu tölva og tölvuneta víðsvegar um heiminn hefur orðið til á seinustu árum risastórt alþjóðlegt tölvunet sem er kallað Internetið.

Internetið eða "netið" er farið að spila stóran hluta í daglegu lífi fjölda manna um allan heim. Heilar iðngreinar hafa orðið til í kringum netið, ýmist í sérhæfðri vinnu tengdri því eða með útvíkkun vinnu á örðum sviðum þannig að hún tengist netinu á einhvern hátt.

Ef við reynum að greina hvað gerir netið sérstakt í félagslegu samhengi þarf að horfa framhjá sértækum áhrifum (og tískuhugtökum) á borð við milliliðalaus vefviðskipti, fjarbankaþjónustu, eða "stuld" á tónlist með "Napster" forritinu, og horfa til almennari þátta í eðli netsins.

Með því að sleppa almennum eiginleikum upplýsingatækni og stafrænnar miðlunar (um þau efni var fjallað í seinasta kafla) og einbeita okkur að eiginleikum netsins sem slíks má sjá að tilkoma þess hefur þrjár megin breytingar í för með sér: auðveldari samskipti óháð landamærum, aukið aðgengi að upplýsingum, og möguleika til útgáfu og dreifingu stafræns efnis án teljandi tilkostnaðar.

Tæknilega séð er samskiptahliðin eina atriðið sem skiptir máli því aðgengi að upplýsingum og útgáfa upplýsinga er í raun aðeins sértilfelli af samskiptum. Hins vegar er þrískiptingunni ætlað að lýsa einkennum netsins eins og þau snúa að venjulegu fólki.

2.2.1 Samskiptatæki óháð landamærum

Netið er fyrst og fremst samskiptatæki. Það liggur í eðli netsins sem samansafns samskiptatenginga á milli sjálfstæðra tölva, að samskipti í víðustu merkingu orðisins liggja til grundvallar öllu sem gerist á netinu. Samskipti tækja við tæki, samskipti tækja og manna, og samskipti manna á milli.

Stafræna tæknin gerir aðilum kleyft að eiga gagnvirk samskipti heimshornanna á milli með hverfandi tilkostnaði. Upplýsingatæknin abstraktar samskiptin niður í frumeindir sem má flytja í formi hreinnar orku, án þess að teljandi hreyfing efnisagna eigi sér stað. Þannig eru samskiptin ekki bundin við tal, heldur getur netið flutt á milli hvers kyns tjáskipti svo fremi að þau séu skráð á stafrænt form.

Netið er því sannanlega að valda því að vegalengdir milli manna eru að styttast, svo mikið að landfræðilegar fjarlægðir hætta að skipta máli í samskiptum einstaklinga. Það atriði er mikilvægt í félagslegum skilningi vegna þess að skyndilega eru félagsleg samskipti ekki lengur takmörkuð við einstaklinga í landfræðilegri nánd hver við annan heldur geta þeir einnig valið úr margfalt stærri hópi fólks með aðgang að netinu óháð staðsetningu þess. Bein og óbein samfélagsleg áhrif þessa vegalengdaleysis eru gríðarleg.

Netið sem samskiptatæki er stórkostleg bylting í dreifingu menningarminna (sbr. fyrsta kafla) því skyndilega á stór hluti mannlegra samskipta sér stað þvert yfir heiminn og smitun og útbreiðsla menningarminna er ekki lengur takmörkuð af landfræðilegum eða efnislegum þáttum. Heimurinn allur verður líkur stóru þorpi í þessu samhengi. Það hefur einnig verið bent á að netið hefur svipuð áhrif á útbreiðslu menningarminna og tilkoma flugvalla og þotuflugs milli landa hafði á útbreiðslu sýkla, nema að samskipti yfir netið eiga sér stað því sem næst samstundis og flutningsnetið er mun þéttriðnara. (Heylighen 1997)

2.2.2 Aðgengi að upplýsingum

Stafræn vistun upplýsinga og vegalengdalaus samskipti valda því að netið virkar eins og risastórt bókasafn. Aðgengi að ritum, fréttum, myndum og gögnum er auðveldara og ódýrara en áður. Landamæraleysið gerir það að verkum að allar upplýsingar eru jafn langt í burtu og því minnkar þörfin á því að búa til staðbundin afrit. Milliliðum fækkar og þannig snarminnka líkurnar á menningarminnin sem upplýsingarnar varðveita breytist eða tapist á leið sinni til nýrra móttakenda.

Einfaldar netslóðir (URL) þjóna hlutverki einkvæms aðgangslykils fyrir netlæg gögn.

Vegalengdaleysið og netslóðirnar hvetja til miðlægrar gagnasöfnunar og vörslu menningarminna. Á vissan hátt má líta á slíka miðlægni sem tvíbent áhrif á þróun menningarminna. Líftími og áreiðanleiki hvers minnis eykst til muna, en að sama skapi hverfur fjölbreytileikinn, lífræna þróunin og "stökkbreytingarnar" sem fylgdu gömlu, "analog" miðlunum.

Það má segja að það hafi verið ákveðin hvatning til endurnýjunar innbyggð í gamla "analog" tímann sem nú er horfin. Á móti kemur að langur líftími og auðvelt aðgengi að menningarminnum nútímans gefi kynslóð morgundagsins að sama skapi meiri tíma til nýsköpunar - tíma og orku sem hefði annars verið varið, a.m.k. að hluta til, til endurnýjunar og viðhalds eldri minna.

2.2.3 Útgáfa án tilkostnaðar

Útgáfa er hin hliðin á auðveldu aðgengi að upplýsingum. Leiðin milli höfundar og lesanda er stutt og sú staðreynd nýtist báðum aðilum. Með stafrænni afritun og dreifingu útgefins efnis verður útgáfa því sem næst ókeypis.

Tilkoma bókarinnar olli stöðlun og formfestingu allra stærri menningarminna. Vísindi, trúarbókstafir, goðsagnir, heimspeki þóttu nægilega mikilvæg minni til að kostað væri til útgáfu þeirra á bók. Kostnaður við útgáfu og dreifingu setti sjálfkrafa takmörk á það hvaða efni var gefið út og hversu mikið það dreifðist. Lögmál markaðarins réðu lögum og lofum.

Með stafrænni tækni og netinu er orðið mögulegt að gefa út til varðveislu og/eða dreifingar fjöldan allan af efni sem áður hefði talist sóun á auðlindum að gefa út.

Sambærileg þróun hefur átt sér stað seinustu aldir með framleiðslu hvers kyns efniskennds varnings. Sjálfvirkni og aukin tækniþekking hefur gert alla framleiðslu ódýrari og fjótlegri, og framfarir í samgöngum auðvelda alla dreifingu. Engu að síður takmarkast framleiðsla efniskenndra hluta alltaf af náttúruauðlindum og umhverfisþáttum. Takmarkana efnisheimsins gætir ekki eins mikið á netinu.

Þó stafræn netútgáfa sé e.t.v. sá eiginleiki netsins sem er minnst eftirtektarverður tæknilega séð, þá má leiða líkum að því að stóraukin útgáfa almennings og annara á upplýsingaefni eigi eftir að valda, beint eða óbeint, stærstum samfélagslegum breytingum þegar til lengri tíma er litið.

Stafræn, ókeypis, netútgáfa er í raun lokaskrefið í þróun útgáfutækni síðan Gutenberg pressan kom fram á sjónarsviðið. Loks hefur seinustu efnahagslegu hindruninni verið rutt úr vegi útgáfu mannkyns á hverju sem er. Útgáfan er ókeypis og verður augljóslega ekki ódýrari. Ekkert er lengur svo lítils virði að ekki "borgi sig" að gefa það út. Eftir stendur aðeins tíminn - allra seinasti takmarkandi þátturinn. Tími er peningar það tekur alltaf tíma að framkvæma hlutina. Það tekur sér í lagi tíma að hugsa hverja hugsun á enda. Það tekur tíma að ákveða að gefa eitthvað út, og þar að leiðandi þarf að meta hvort efnið sé þess virði að eyða tíma í útgáfu þess. Tíminn verður ekki fjarlægður, en að öðru leyti er framþróun útgáfutækninnar komin á leiðarenda með tilkomu netsins.

2.3 Netið sem miðill í list

2.3.1 Hið nýja tól

Nú erum við komin með þetta fyrirbæri netið og hvað ætlum við að gera við það? Hver er tilgangur þess? Hvert er hlutverk þess í listum?

Þetta eru spurningar sem myndlistarmenn (og almenningur) standa frammi fyrir í upphafi tölvualdar. Spurningar sem eiga eftir að heyrast endurteknar næstu áratugi - ef marka má reynslu fyrri alda af tímabilum stórtækra breytinga á framleiðsluháttum og tæknimenningu.

"Computers are useless. They can only give you answers." - Pablo Picasso. Hvort var Picasso grín eða alvara í hug með þessari staðhæfingu? Óháð því þá gildir að: Verkfærið er alltaf gagnslaust án handleiðslu listamannsins, og barnaleg tiltrú á "örlagamátt" dauðra hluta er, og verður alltaf, barnaleg.

Það leikur enginn vafi á því að tilkoma netsins er boðberi mikilla breytinga í samfélagsvirkni og almennri heimssýn manna, breytinga af svipaðri stærðargráðu og iðnvæðingin og tilkoma ljósmyndarinnar ollu í menningu og listum fyrir rúmri öld.

2.3.2 List færð á netið

Það má segja að netið hafi komist í "almenningseign" um miðjan tíunda áratug 20. aldar. Fram að því hafði það fyrst og fremst verið notað af fremur takmörkuðum hópi fræðimanna og sérvitringa. Með tilkomu veraldarvefsins varð netið skyndilega nægilega aðgengilegt (og áhugavert) til að almenningur sæi ástæðu til að kynna sér það nánar.

Fyrsta kynslóð netnotenda var fólk sem var skapandi, forvitið, og óhrætt við nýjungar. Þar á meðal voru myndlistarmenn sem sáu í netinu spennandi möguleika til að koma listrænni tjáningu á framfæri, og eygðu von um að geta eyrnamerkt sér blað í óskrifaðri mótunarsögu hins nýja miðils.

2.3.2.1 Fyrstu tilraunir

Menn bregðast gjarnan við hinu óþekkta með því að reyna að heimfæra dæmi úr eigin reynsluheimi á hinar nýju aðstæður. Með því að setja merkimiða á vandamálið verður það viðráðanlegra, en það þýðir ekki að það sé leyst.

Mynlistarmenn sáu strax að veraldarvefurinn (það fyrsta sem flestir kynnast á netinu) var svolítið líkur bók; það voru síður, það var texti, það voru myndir. Vefurinn var líka svolítið eins og sjónvarp; umgjörðin var skjár, það var hægt að setja upp straum af myndum/síðum. Þeir sáu einnig að það mátti líta á netið/vefinn sem líkan af efnisheiminum; það var hægt að setja upp sýndarrými til að flakka um, bæði myndrænt og huglægt. Því miður náði merkimiðaleikurinn ekki mikið lengra en þetta.

Flestar tilraunir frumherjanna í netlægri myndlist byggðu á ofangreindum myndlíkingum. Menn kepptust við að færa þá myndlist sem þeir höfðu verið að gera áður inn í hinn nýja miðil: Málverkasýningar, hálfgagnvirk myndbönd, sýndarskúlptúr, konseptlist í rituðu máli og myndum.

2.3.2.2 Þátttökulist

Einstaka frumherjar í netmyndlistinni áttuðu sig á samskiptaeiginleikum netsins og eygðu mörguleika á að nýta þá til að virkja fólk til þátttöku í listaverkum sínum. Þær tilraunir hafa samt í fæstum tilfellum náð neinu flugi að ráði.

Ástæðurnar eru margþættar en þær komu oftar en ekki til vegna þess að þær forsendur sem listamaðurinn byggði útfærslu listaverksins á voru byggðar á félagsfræði hins ónettengda heims. Algengt var að eftirfarandi gleymdist:

1: Í vegalengdalausum heimi getur verið afar erfitt að skapa þá nánd og hópstemningu sem skapast sjálfkrafa þegar fólk kemur saman á sýningum utan netsins.

2: Á netinu dugir ekki að "opna" sýningu og ætlast til að fólk komi að sjálfsdáðum þó slíkt gerist utan netsins (það rekst alltaf einhver á hluti því þeir taka pláss). Á netinu verður að hugsa sérstaklega um að "staðsetja" listaverk þar sem fólk sér það.

3: Utan netsins eru til staðar fjölmargar efnislegar takmarkanir (veglengdir, peningar, etc.) sem fá fólk til að sýna þolinmæði sem það sýnir ekki á netinu.

"Netnotendur hafa yfirdrifið nógan tíma. Þeir hafa hins vegar enga þolinmæði." - Kristján Björn Þórðarson, grafískur hönnuður (í samtali).

2.3.2.3 Vonbrigði

Svo fór að margir frumherjanna gáfust upp eftir hafa reynt fyrir sér með myndlist á netinu og lýstu því yfir að netið hefði ekki upp á neitt nýtt að bjóða fyrir myndlistarfólk; netið væri eins og bók nema myndgæðin lélegri; það væri eins og sjónvarp nema myndin hökti; og það væri eins og geimur nema án lyktar og hljóðs og snertingar. Þeim fannst tæknin standa í vegi fyrir sér, og lýstu sig tilbúna til að reyna aftur þegar tæknilegar aðstæður hefðu "batnað".

Því sem var í raun um að kenna voru merkimiðarnir sem menn höfðu í upphafi sett á hið nýja fyrirbæri. Takmörkun myndlíkingarinnar kom í ljós um síðir og raunveruleikinn olli þeim sárum vonbrigðum sem voru ekki tilbúnir að horfa út fyrir myndlíkinguna.

Mannlegi þátturinn við netlistina olli líka vonbrigðum. Þrátt fyrir að vegalendaleysi netsins gerði listaverkin öllum aðgengileg, þá sýndu fáir móttakendur hinni nýju netmyndlist áhuga - þeim fannst hún einfaldlega leiðinleg, óáhugaverð, eða of mikið vesen.

Sú list sem hafði verið færð á netið hafði ekkert nýtt fram að færa og vakti engar nýjar spurningar í huga þess almennings sem þekkti og notaði netið.

2.3.3 Netlist á forsendum netsins

"Áður höfðu menn árangurslaust eytt miklu hyggjuviti í að svara þeirri spurningu hvort ljósmyndun væri listgrein - án þess að spyrja fyrst hvort allt eðli listarinnar hefði ekki gerbreyst með tilkomu ljósmyndarinnar". - Walter Benjamin (Benjamin 2000, bls. 23)

Vandamálið við flestar tilraunir myndlistarmanna til að nýta netið sem miðil, er að þeir hafa hingað til einblínt á hinar ýmsu birtingarmyndir netsins sem tæknifyrirbæris, í stað þess að horfa til almennra undirliggjandi eiginleika þess og þeirra samfélagsbreytinga sem það boðar.

Myndlist á netinu var í upphafi skilgreind á forsendum listhugmynda sem urðu til löngu áður en netsins varð vart. Myndlistarmennirnir sem námu netið voru allir myndlistarmenn "utan" netsins og sóttu þangað allan sinn myndlistarlega þroska og menntun. Þeir gerðu þau mistök að líta á netið sem hvern annan nýjan miðil; nýja tegund af ljósmyndafilmu, nýja tegund af gifsi, nýja neysluafurð.

Reynslan hefur kennt okkur að breytingatímum fylgir ávallt ný sýn á listir og menningu. Til að átta sig á henni þurfa menn að vera tilbúnir að horfa fram hjá fyrri hugmyndum um list og birtingarmyndir hennar. Það er því viðbúið að við eigum eftir að sjá miklar breytingar bæði á því hvernig myndlist er framkvæmd og hvað flokkast undir list. (Um hverjar þær breytingar verða er ekki gott að spá.)

3 Eftirmáli

Hér að framan hefur annars vegar verið tæpt á nýlegum hugmyndum um þróun menningar og lista og hinsvegar skoðaðir helstu eiginleikar upplýsingatækninnar og netsins. Þegar þeir þættir sem einkenna netið sem tækni- og framleiðslubyltingu eru skýrir, má vonast til að mönnum reynist auðveldara að skilja hlutverk og stöðu myndlistar og mannlegs samfélags í hinu nýja samhengi netsins.

Þó er viðbúið að við þurfum að bíða eftir því að heil ný kynslóð myndlistarmanna vaxi úr grasi áður en við fáum raunverulega skýra mynd af því hver áhrif netsins verða á myndlist okkar og samfélagsgerð alla. Á meðan að við bíðum má stytta sér stundir við að svara eftirfarandi spurningum:

• Hver verða áhrifum ókeypis útgáfu á samfélagsgerð heimsins? Hvernig fólk bregst við þessu nýja frelsi?
• Hvaða áhrif mun samskiptamiðill þar sem endalaus afritun og ókeypis dreyfing hafa á hugmyndir okkar um hefðbundinn höfundar- og dreyfingarrétt?
• Hvað verður um listamanninn sem stórstjörnu í heimi þar sem allir geta framleitt list og komið henni á framfæri? Þrengist frægðarglugginn niður í 15 sekúndur?
• Hvar munu sóknarfæri myndlistar liggja? Liggja þau í tæknilegum eðlisþáttum hins nýja samfélags eða í mannlega laginu?
• Öðlast konseptlistin endurnýjað gildi með frekari útfærslum á hugmyndafræði Lawrence Weiners um listaverkið sem frjálsa hugmynd?

# Heimildir

1. About.com (2000). Quotes by Andy Warhol. URL (sótt 12. mars 2001): http://painting.about.com/hobbies/painting/library/blwarholquotes.htm
2. Armour, Phillip G. (ágúst 2000). The Case for a New Business Model. Communications of the ACM, (nr. 43), bls. 19-22. New York: ACM.
3. Baudrillard, Jean (2000). Atvik: Frá eftirlíkingu til eyðimerkur. Reykjavík: Bjartur.
4. Baudrillard, Jean (2000b). On the Murderous Capacity of Images. Taylor, Alan (ritstjóri). Baudrillard on the Web. URL (sótt 15. mars 2001): http://www.uta.edu/english/apt/collab/texts/precession.html
5. Benjamin, Walter (2000). Atvik: Listaverkið á tímum fjöldaframleiðslu sinnar. Reykjavík: Bjartur.
6. Boza, Luis (1999). Architecture, Phenomenology, and the Virtual Environment. URL (sótt 13. mars 2001): http://www.gsd.harvard.edu/~gsd98leb/gsd7400/index.htm
7. Heylighen, F. (1994). Competition between Memes and Genes. F. Heylighen, C. Joslyn and V. Turchin (ritstjórar). Principia Cybernetica Web (Principia Cybernetica, Brussels). URL (sótt 13. mars 2001): http://pespmc1.vub.ac.be/MEMGEN.html
8. Heylighen, F. (1994b). Structure of memes. F. Heylighen, C. Joslyn and V. Turchin (ritstjórar). Principia Cybernetica Web (Principia Cybernetica, Brussels). URL (sótt 13. mars 2001): http://pespmc1.vub.ac.be/MEMSTRUC.html
9. Heylighen, F. (1995). Memetic Selection Criteria. F. Heylighen, C. Joslyn and V. Turchin (ritstjórar). Principia Cybernetica Web (Principia Cybernetica, Brussels). URL (sótt 13. mars 2001): http://pespmc1.vub.ac.be/MEMSELC.html
10. Heylighen, F. (1997). Memes on the Net. F. Heylighen, C. Joslyn and V. Turchin (ritstjórar). Principia Cybernetica Web (Principia Cybernetica, Brussels). URL (sótt 13. mars 2001): http://pespmc1.vub.ac.be/MEMENET.html
11. Heylighen, F. (1998). Memetics. F. Heylighen, C. Joslyn and V. Turchin (ritstjórar). Principia Cybernetica Web (Principia Cybernetica, Brussels). URL (sótt 13. mars 2001): http://pespmc1.vub.ac.be/MEMES.html
12. Lessing, Gotthold Ephraim (1984). Laocoön: An Essay on the Limits of Painting and Poetry. Baltimore: The Johns Hopkins University Press
13. Moritz, Elan (1990). Memetic Science: General Introduction. URL (sótt 13. mars 2001): http://www.databank.oxydex.com/m2.html
14. Norman, Don (1990). The Design of Everyday Things. New York: Doubleday/Currency.
15. Shirky, Clay (2001). Clay Shirky Explains Internet Evolution. Slashdot. URL (sótt 13. mars 2001): http://slashdot.org/article.pl?sid=01/03/13/1420210
16. Vajk, J. Peter (1989). Memetics: The Nascent Science of Ideas and Their Transmission. URL (sótt 10. mars 2001): http://www.geocities.com/Athens/2424/memetics.html
17. Weiner, Lawrence (1994). "I do not mind objects...". Harrison, Charles og Wood, Paul (ritstjórar). Art in Theory 1900-1990: An Anthology of Changing Ideas, bls. 882-883. USA: Blackwell Publishers.

Annað

Safn vísana á frekari heimildir má finna á heimasíðu höfundar (http://mar.anomy.net).