Auguste Rodin (1840-1917) - Fyrsti nútíma myndhöggvarinn

Skrifað 12. maí 1999, kl. 00:00

Mönnum ber almennt saman um að Auguste Rodin hafi verið áhrifamesti og hæfileikaríkasti myndhöggvari vesturlanda á seinnihluta 19. aldar. Rodin fékk menntun sína utan viðurkenndra listaskóla og hóf eiginlegan feril sinn seint, en var engu að síður viðurkenndur af listfræðingum og ráðamönnum víða um heim - varð goðsögn í lifanda lífi. Hann sniðgekk klassískar stílklisjur og tilgerð rómantíkurinnar í leit sinni að einhverskonar innra raunsæi og ljóðrænu. Stíll hans þróaðist frá einföldu raunsæi í byrjun yfir í n.k. impressionisma og ýmis tilraunakennd stílbrigði undir það síðasta. Það er til marks framúrstefnulegar hugmyndir hans, að stór hluti verka Rodins hlaut ekki almenna viðurkenningu fyrr en nokkrum áratugum eftir andlát hans.

Ævi(ágrip)

François-Auguste-René Rodin fæddist í París í nóvember 1840. Sonur lögregluritara í lægri stéttum þjóðfélagsins. Á fjórtánda ári hóf hann engu að síður nám í teikninu og stærðfræði í hinum keisaralega la Petite Ecole og lauk þaðan námi á sautjánda ári. Þrátt fyrir afburða námsárangur undir handleiðslu færra manna, reyndist þetta endirinn á akademísku listnámi Rodins. Hann sótti þrisvar um inngöngu í Ecole des Beaux-Arts en var hafnað í öll skiptin.

Þá hóf Rodin að vinna fyrir sér, og á árunum 1858-80 var hann aðstoðarmaður ýmissa myndhöggvara, útskurðar- og skreytimeistara bæði í París og Brussel auk þess að hann tók að sér sjálfstæð verkefni, þ.a.m. við myndskreytingar bóka. Allan tímann reyndi Rodin árangurslítið að skapa sér nafn sem sjálfstæður listamaður og mennta sig betur, bæði með því að sækja teikninámskeið og að stunda linnulausar mótunaræfingar. Þar sem það er vitað að Rodin var bæði hæfileikaríkur og atorkusamur, þá má telja víst að á þessum árum hafi hann eignast marga vini og myndað dýrmæt sambönd sem svo nýttust honum síðar á ævinni.

Rúmlega tvítugur gekk Rodin í klaustur og dvaldi þar heilt ár, í framhaldi af því að systir hans Maria lést.

Rodin var ógiftur mestalla ævi þar til hann giftist á gamals aldri. Hann eignaðist soninn Auguste-Eugéne Beuret árið 1866 með vinkonu sinni Rose Beuret, þeirri sem hann svo síðar giftist. Af heimildum að dæma var aldrei mikið skipulagt fjöskyldulíf hjá Rodin og því má gera ráð fyrir að uppeldi sonarins hafi verið fyrst og fremst í höndum móðurinnar. Á árunum 1883-98 átti hann í heitu ástarsambandi við unga konu að nafni Camille Claudel, en hvergi er þess getið að það hafi haft róttæk áhrif á samband hans og Rose Beuret.

Árið 1875 fór Rodin í listræna pílagrímsferð til Ítalíu. Þar ferðaðist hann um og kynnti sér af eigin raun verk meistara endurreisnarinnar. Líf og list Michaelangelos þóttu honum alla tíð sérlega heillandi. Tveimur árum eftir ferðina sýnir hann opinberlega myndina Bronsöldina, bæði í Brussel og í hinum fræga Salon des Artistes Français í París. Þessar fyrstu sýningar Rodins árið 1877 marka eiginlegt upphaf myndlistarferils hans. Verkið varð umdeilt og Rodin hlaut mikla athygli þegar gagnrýnendur sökuðu hann um að hafa ekki mótað styttuna, heldur notað ómerkilegt gipsmót af fyrirsætunni. Þótt Rodin hafi verið fljótlega hreinsaður af þessum rógi, var eitt ekki aftur tekið - franski listheimurinn vissi hver hann var. Næstu ár hélt hann svo áfram listsköpun sinni, enn einbeittari en áður.

Árið 1880 sendu átta virtir franskir listamenn, kunningjar Rodins, frönsku ríkisstjórninni bréf þar sem þeir mæltust til þess að Rodin fengi opinberan stuðning. Bréfið kom af stað skriðu sem ekki varð stöðvuð. Þetta sama ár fékk Rodin sína fyrstu eiginlegu vinnustofu, hann var ráðinn til að hanna framdyr á opinbert skreytilistasafn sem átti að byggja (Hlið Heljar) og hið opinbera keypti af honum Bronsöldina.

Eftir þetta gekk allt uppávið. Ríkið keypti hvert verkið á fætur öðru, og hann var fenginn til að vinna minnismerki vítt og breytt um heiminn. Orðspor Rodins óx hröðum skrefum og verk hans voru sýnd allt frá Bandaríkjunum til Japan. Hann varð fljótt vellauðugur og viðaði að sér stóru safni fágætra listmuna og forngripa. Rodin stóð allt til enda í fremstu röð í lista- og menningarlífinu og var m.a. skreyttur flestum allra æðstu orðum Frakklands og Belgíu.

Þrátt fyrir þennan glæsta frama, þá voru verk Rodins alla tíð afar umdeild. Þau þóttu djörf og siðlítil, og hann lét illa að stjórn þeirra sem réðu hann til verks. Ósjaldan var fullbúnum verkum hans hreinlega hafnað (Balzic, Viktor Hugo), eða þau staðsett afsíðis (Borgararnir frá Chalais, Kossinn) og þau hædd opinberlega. Það hlýtur samt einhver snillingssjarmi að hafa fylgt honum sjálfum og verkum hans og tryggt honum vinsældir allt til æviloka.

Tvö seinustu æviárin var Rodin mjög heilsuveill, enda kominn langt á áttræðisaldur. Hann ánafnaði franska ríkinu öllum verkum sínum og listmunasafni sínu gegn því að ríkið keypti fyrrum heimili hans, Hotel Biron, og breytti því í safn til minningar um hann. Árið 1917 giftist Rodin barnsmóður sinni, Rose Beuret, en þau létust bæði það sama ár.

Helstu verk

Rodin fékkst alla tíð fyrst og fremst við höggmyndagerð, og þessi ritgerð fjallar fyrst og fremst um þann þátt listsköpunar hans. Þó má ekki gleymast að hann fékkst við ýmislegt annað en bara það að móta. Rodin reyndi að vera n.k. "Huomo Universal", eða maður allra lista, en hann var undir miklum áhrifum frá goðsögninni um Michaelangelo. Eftir Rodin liggur urmull módelteikninga og skissa, bæði stórar og smáar, og heilmikil skrif í blöð og tímarit. Eins málaði hann landslagsmyndir og vann grafíkmyndir, og eftir hann liggja þónokkrar umfangsmiklar myndskreytingar í bókum.

Þrátt fyrir að Rodin hafi verið linnulítið í tengslum við listsköpun fyrir fertugt, þá stendur fátt eftir af höggmyndum sem örugglega eru eftir hann. Bæði vann hann nær alltaf undir verkstjórn annarra og fékk fá tækifæri til að þróa eigin list, og eins fólust verkefni hans oft í því að framkvæma klisjukenndar skreytingar.

Þekktasta verk hans frá yngri árum er portrettið Maður með brotið nef (1864). Það er án nokkurrar vísunar í stund eða stað, reynir á engan hátt að fegra eða klisja viðfangsefnið, og þykir skýr vísbending um það sem seinna kemur í list Rodins.

Eftir ferðina til Ítalíu færist meira líf í listsköpunina og þá koma verk eins og Bronsöldin (1876), Gangandi maður (1877) og Jóhannes skírari predikar (1878)

Þegar frægðarsólin var farin að skína streymdi urmull af góðum verkum frá Rodin. Þar má nefna verkin Viktor Hugo (1890-97), Borgararnir frá Chalais (1885-95) og Balzac (1891-97) af stærri verkunum, og Eva (1881), Glataði sonurinn (1889), Hönd Guðs (1898), Nijinsky (1812) og Hugleiðing (án handa, 1896) má nefna sem dæmi af smærri verkum.

Fyrsta, flóknasta og allrastærsta verkefni Rodins var hurðin á skreytilistasafninu sem átti að reisa í París. Honum var falið það verk strax árið 1880 og það átti að klárast á nokkrum árum. Verkið tafðist og svo fór að Rodin dó frá því ókláruðu. Verkinu gaf hann heitið Hlið Heljar, sem öfug vísun í Paradísarhlið Lorentzos í Flórens. Það átti í upphafi að sækja öll minni sín í helgönguljóðið úr hinum Guðdómlega gleðileik Dantes. Mörg þekktustu verk Rodins eru til komin sem stúdíur fyrir Heljarhliðið og eru myndbrot úr því sem öðluðust sjálfstætt líf sem verk úr samhengi við hliðið. Af slíkum verkum má nefna Hugsuðinn (1880), Úgólín og börnin (1882) og Kossinn (1886).

Auk áðurnefndra verka, og fjölmargra annara sem eru vel þekkt eftir hann, vann Rodin mikið magn portretta af mektarmönnum, og ýmissa annara minni og stærri verka eftir pöntunum.

Rodin var mjög afkastamikill listamaður, sérstaklega þegar horft er til þess í hvaða efni hann vann verk sín og hversu seint ferill hans hófst. Gips, og marmari og brons sérstaklega eru mjög seinunnin efni en Rodin hafði alltaf með sér flokk aðstoðarmanna sem sáu um meginþorra handverksins. Rodin gerði fátt annað en að leggja línurnar, teikna skissur, velja módel og fínvinna fyrsta eintakið, en eftirlét aðstoðarmönnunum afganginn flestar seinni útgáfur sama verks.

Það var sterkt einkenni á vinnu Rodins að öll stór verkefni og honum hugfólgin töfðust svo árum, eða áratugum, skipti og tóku róttækum breytingum aftur og aftur eftir því sem á leið vinnsluferlið. Annað sem einkenndi hann var að hann endurtók sömu mótífin, og sömu mótin jafnvel, aftur og aftur og leitaðist þannig við að fullkomna þau myndefni sem voru honum hjartfólgin.

Stíll - stíleinkenni

Stíll Rodins tók stórtækum breytingum í yfir feril hans. Reyndar er mjög erfitt að flokka eða skilgreina stíl Rodins, enda hafnaði hann jafnan gildandi stefnum og viðmiðum. Hann var nokkuð einn á báti að kljást við, og yfirfæra á höggmyndalistina, sömu hugsjónirnar og málararnir höfðu verið að kljást við skömmu áður i málverkum sínum. Í stað þess að vera samrýmdur hópur eða stefna þá var hann einn furðufugl í heimi listforms sem var búið að vera meira eða minna staðnað í langan tíma. Hann var eiginlega fyrsti nútíma myndhöggvarinn.

Í upphafi, um og eftir tvítugt, bera verk Rodins skýr merki um listrænt uppeldi á skreytiverkstæðum. Engu að síður er t.d. í verkinu Maður með brotið nef hægt að sjá leitun hans í ófegrað raunsæi. Raunsæið verður hart og einfalt, og á vissan hátt klassískt, eftir Ítalíuferðina. Þó gætir strax í upphafi frægðar hans ýmissa impressjónískra einkenna, og sá þáttur yfirtekur raunsæið eftir því sem á líður. Eins tekur hann snemma að endurnýta mót útlima og skanka í ný verk. Undir lok ævi sinnar urðu impressionísk tjáning honum ekki nóg, og hann gerði markvissar tilraunir með framúrstefnuleg stílbrigði eins og verk samklippt og samsöfnuð (útl.: collage, assemblage) úr eigin verkum, og verk þar sem formin voru leyst upp og vógu salt á mitt á milli hins hutlæga og óhlutlæga.

Þessar ofboðslegu öfgar í stílum, frá hinu klisjukennda og margnotaða í upphafi yfir í framúrstefnu undir lokin sem hlaut ekki almennan skilning fyrr en löngu eftir dauða listamannsins, eru eiginlega skýrasta dæmið um snilli Rodins. Þessi linnulausa þróun er líka sérlega merkileg í ljósi þess hversu seínt á ævinni hann tók að blómstra.

Í gegnum alla þessa fjölbreytni má samt greina ákveðinn stöðugan þráð - eða stíl. Rodin á alla tíð mjög auðvelt með að sleppa hefðbundnum akademískum stilbrigðum og inntaksminnum. Verk hans innihalda mannslíkamann undantekningarlaust og einkennast af geysilegum styrk og geisla af einhverjum kyrrum, hráum, tilfinningalegum krafti. Þau eru gjarnan einföld og laus við alla aukahluti sem gætu dregið athyglina frá raunverulegu inntaki verksins. (Dæmi um þetta er að Rodin kýs að sleppa spjótinu sem Bronsaldar maðurinn styður sig við. Aukin heldur er Heljarhliðið ekki mjög einfalt en það er engu að síður byggt upp úr mörgum mjög minimalískum einingum) Rodin er eiginlega mjög minimalískur, bæði í myndgerð og inntaki. Minnismerkið um Balzic, þar sem Rodin reynir að grípa allan persónuleika mannsins á einu augnabliki í morgunsárinu, er gott dæmi um þetta.

Raunsæi er einnig orð sem lýsir verkum Rodins. Þó sjónrænu raunsæi sé sleppt hafa þau alltaf ákveðið innra raunsæi. Þau fást við þær kenndir sem búa innra með hinum hversdagslega manni. Raunsæ á þann hátt að þau fást ekki við neinar upphafnar og óraunsæjar dyggðir eða æðri sannleik (líkt og klassíkin og akademíkin kröfðust), heldur tekst Rodin óhræddur á við kynhvötina og erótíkina, sorgina, hræðsluna, og andlega vanlíðan. Þótt hann hafi stillt skáldagyðjum í kringum Viktor Hugo, þá var önnur þeirra tragísk og ill. og Hugo situr nakinn - bæði klassískt upphafinn og mannlega nakinn og óvarinn í einu.

Rodin var alla tíð blóðheitur og kennjóttur einstaklingur. Erótíkin er honum afar hugleikin, og margar mynda hans (þ.a.m. teikningar) eru hlaðnar kynorku og fást við erótíkina á mjög opinn og djarfan (á þess tíma mælikvarða) hátt. Kossinn er frægt dæmi auk fjölmargra mynda þar sem hann sýnir tvær konur í faðmlögum, og ýmsar mis-mikið útlimaðar styttur þar sem sést í kvenmannsklof. Hann virðist almennt mjög meðvitaður og áhugasamur um hnignun siðgæðisins í nútímasamfélaginu og kljáist við þá hugmynd meira eða minna í gegnum alla vinnu sína við Hlið Heljar.

Það má sjá örla á beinum klassískar tilhneygingum hjá Rodin eftir Ítalíuferðina, en alla tíð má skynja verk hans sem nett klassísk. Honum tekst á einhvern hátt að kalla fram e.k. klassík án allra klisja. Hann leitar að hinu andlega og ódauðlega framyfir hið veraldlega (raunsæi), og notar stöðluð og ópersónuleg mót af líkamshlutum sem hann hefur áður mótað í stað staðlaðra sagnaminna og stellinga klassísku listarinnar.

Sagan segir að eftir fjaðrafokið í kringum Bronsöldina hafi Rodin sár og bitur heitið því hátíðlega að lenda aldrei aftur í slíkri hneisu að vera sakaður um að taka mót af líkömum, í stað þess að móta formin sjálfur, og það sé ástæða þess að síðar skeytir hann minna um læknisfræðilega rétt hlutföll í líkamsbyggingu og yfirborðskennd smáatriði.

Hér skal ósagt látið hvort þessi saga sé alsönn. Hins vegar má leiða líkum að því að jafn eindregin viðurkenning á því hversu fullkomlega raunsæ líkamsmótun hans var, hafi fengið Rodin til að spurja sig ýmissa spurninga. Hann gat valið um að biksa áfram við að móta í sama stíl eða sparað sér ómælda vinnu með því að taka mót af fólki - enginn sæi muninn. Hann var kominn eins langt og gengt var, engu var við að bæta. Ef hann vildi þróa list sína áfram, þá yrði hann að venda um. Þarna var hann, merkilegt nokk, farinn að rekast á sama vegg í þrívíddinni og málararnir stóðu frammi fyrir við tilkomu ljósmyndarinnar.

Impressjónísk einkenni í myndmáli Rodins eru helst þau að hann losar, eins og áður hefur verið nefnt, tökin á sjónræna raunsæinu, og leyfir ýktum hlutföllum og stellingum að tala sínu máli. Hann kýs að gefa verkum sínum hráan og grófgerðan frágang í yfirborði og sleppir heilu líkamspörtunum sem ekki skipta máli fyrir inntakið. Þar var ekki leti eða tímaskorti um að kenna, enda hafði hann hafði her aðstoðarmanna. Hann kýs að vinna með eðli efniviðarins og verklagsins. Leyfir hrárri fegurð efnissins og mótanna að njóta sín, og brýtur sig með því úr viðjum klassísku hefðarinnar sem reyndi jafnan að yfirvinna annmarka efnisins. Hann vill vinna hratt og hrátt og með því draga athygli áhorfandans frá efninu og hendverkinu og að yrkisefninu og impressjóninni. Skýrt dæmi um svona impressjón er Gangandi maður, þar sem gróft unnir fætur bera líttunninn búk á mikilli ferð.

Af nýjungagirni og tilraunum Rodins má nefna að Borgararnir í Chalais voru hannaðir með það í huga að þeim væri komið fyrir í jarðhæð, án nokkurs stöpuls. Það var í ein fyrsta tilraun listamanns til að skapa hreint rýmisverk og vinna með nálægð áhorfandans við verkið. þessi tilraun mistókst reyndar því kaupendurnir komu verkinu fyrir uppá stöpli, þvert á vilja Rodins. Annað sem Rodin Aðhafðist var að gera tilraunir með að klippa saman verk sín og raða saman hlutum úr ólíkum verkum. Þarna má sjá vissan fyrirboða ready-made hugmyndarinnar, en í stað þess að nota muni gerða af öðrum, þá notar Rodin fyrri verk sín sem efnivið. Með því að endurnýta svona gömul mót og líkamsparta kljáist Rodin, meðvitað eða ómeðvitað, við upprunaleikahugtakið og fjölföldunarhugtakið. Hugtök sem tilkoma ljósmyndarinnar og síaukin iðnvæðing heimsins hljóta að hafa vakið máls á. Að seinustu má sjá í verkum Rodins vissa upplausn líkamsforma, og tilhneygingu í átt til abstrakt mótunar. Þessu nær hann fyrst og fremst með því að skilja eftir galla í steypunni og með því að sníða grimmt af heilu og hálfu líkamshlutana. Oft stendur ekkert eftir nema búkur eða búkar, og þá jafnvel hálfir.

Það er ekki hægt að segja að Rodin hafi komist að neinni niðurstöðu með þessum tilraunum sínum, en óháð því verður að teljast merkilegt af manni á hans aldri að vera svo frjór og jafn óhræddur við að feta hið óþekkta.

Efnin sem Rodin vinnur höggmyndir sínar í eru fjögur; leir, gips, marmari og brons. Það er á vissan hátt merkilegt að jafn framsækinn myndhöggvari og Rodin, einskorði sig algjörlega við þessi ofurvenjulegu efni. Ástæðan er örugglega sú sterka hefð sem ríkti fyrir þessum efnum. Eins má kenna um uppeldi Rodins á verkstæðunum, til að halda honum enn frekar við efnin. Hins vegar má benda á það hvernig Rodin vann fyrstur manna með eiginleika efniviðarins og skeytti lítt um þótt samskeyti sæjust. var að því leyti nýjungagjarn. Og eiginlega þvert á þessa staðhæfingu má segja að hann hafi skynjað inntakið og myndmálið og formunina sem það mikilvægan þátt í verkum sínum að hann hafi ekki kosið að ögra áhorfandanum með óhefðbundnum myndbera, og draga þannig athyglina frá því sem máli skiptir.

Niðurstöður?

Þegar maður les um Rodin fær maður stundum á tilfinninguna að ekkert verka hans hafi fallið í góðan jarðveg, og þá verður hálf skrýtið til þess að hugsa að hann naut nokkuð almennrar hylli og stuðnings mektarmanna. Þetta þarf þó ekki að vera þversögn. Líklega hefur haft mikið að segja að hann átti áhrifamikla vini sem stóðu bak við hann. A.m.k. sumir þeirra hafa verið nægilega framsýnir til að sjá hið raunverulega gildi hugmynda og verka Rodins. Þeim hafi almennt geðjast að því að hann var að teyma höggmyndalistina uppúr stöðnun og inn í nútíðina. Þeir einu sem ekki kunnu að meta það hafi verið þeir sem pöntuðu klisjukennd og áferðarfalleg minnismerki en fengu svo framsækin listaverk í staðinn.

Að auki getur þversögnin stafað að hluta til af ófullkomnun sagnfræðinnar. Þó sagfræðingar og listfræðingar nútímans beini athygli sinni að framsæknustu verkum Rodins, þeim sem voru mest gagnrýnd, þá má vel vera að leikmenn samtíma honum hafi dæmt hann meira eftir portrettunum og hinum hefðbundnari hluta verkflórunnar. Að þeir hafi kosið að skilja smekklausu verkin sem afleiðingar léttrar geðveiki samfara takmarkalítilli snilligáfu. Hver veit.

Sumir sérfræðingar gagnrýna verk Rodins og segja að í þeim megi alla tíð finna skýr merki um að hann hlaut listrænt uppeldi sitt á skreytiverkstæðum. Hann hafi aldrei almennilega losnað við alþýðlega fortíð sína. Hvað sem er til í því, þá breytir það ekki því að Rodin var og er enn mikilsvirtur listamaður, og verk hans hafa enn þann dag í dag sterk áhrif á áhorfandann. Þau búa nefnilega yfir einhverjum sígildum, sammannlegum sannleika og raunsæi.

Heimildir

• Janson, H.W. - History of Art - Thames & Hudson - 1995 - London
• Gardner's Art Through the Ages (10th edtition), ritstj: Tansey, Rcihard G. og Kleiner, Fred S., Harcourt Brace & Co., USA, 1996
• Encyclopaedia Britannica
• Rodin, Eros and Creativity, ritstj: Crone, Rainer og Salzmann, Siegfried, Prestel, München, 1992
• Goldscheider, Cécile, Rodin 1840-1886, The Little Library of Art, Methuen and Co. Ltd., London, 1964
• Goldscheider, Cécile, Rodin 1886-1917, The Little Library of Art, Methuen and Co. Ltd., London, 1964
• Auguste Rodin (París 1840 - Meudon 1917), Listasafn Reykjavíkur, Reykjavík, 1993
• Auguste Rodin Millesgården 1988, (Gefið út í tilefni sýningar í Svíþjóð - Vantar allar frekari upplýsingar)
• Musee Rodin, http://www.musee-rodin.fr/biotx-e.htm (sótt 5. apr. 1999)
• Web Museum, http://metalab.unc.edu/wm/paint/auth/rodin/ (sótt 5. apr. 1999)
• Impressionism (úr Encyclopaedia Britannica On-line, 1994), http://www.stanford.edu/~golas/impressionism/impress.html (sótt 5. apr. 1999)
• Lets Find Out, http://www.letsfindout.com/subjects/art/auguste-rodin.html, (sótt 5. apr. 1999)