Endurreisnartímabilið (inngangur að fyrirlestri)

Skrifað 19. mars 1998, kl. 00:00

Okkur er kennt að endurreisnin marki upphaf nútímans. Þá urðu þær samfélagsbreytingar í evrópu (borgaramenning, kapítalismi, húmanisminn) sem eru ríkjandi í dag og hafa haldist æ síðan, og hafa borist út um næstum því allan heim sem hið ríkjandi og ráðandi skipulag.

Almennt um endurreisnina

Í listsköpun endurreisnarinnar ríkti mjög ákveðin hugmyndafræði um það hvernig hlutirnir ættu að vera og líta út. Hin klassíska fagurfræði. Æðsta takmarkið var að líkja eftir raunveruleikanum (heiminum) og draga upp raunsanna mynd, eða sjónhverfingu af honum - þó ekki þætti úr vegi að fegra hlutina hér og þar, og velja sér tillýðilega "fallegar" fyrirmyndir, þar sem því var fyrir komið.

Einnig var mikil áhersla á stærðfræðilega útlistun raunveruleikans. Áhersla á anatómíu, skyggingu, perspektíf, og myndbyggingu.

Um yrkisefni myndlistamannanna má það segja:

Það var mjög mikið um vísanir í forn-gríska og forn-rómverska menningu, bæði í stíl og fegurðarviðmiðum, og í yrkisefni. Grískar (og þannig séð rómverskar) goðsagnir voru vinsælt yrkisefni. Helst máttu þær þó ekki stangast gróflega á við hina kristilegu siðferðiskennd.

Engu að síður voru þó trúartend verk mun vinsælli - verk aðalega þá með myndum af atburðum í biblíunni - enda evrópu menn enganveginn gegnir af trúnni. Myndir af dýrðlingum fyrirfundust ennþá en þó er eins og áhuginn fyrir þeim hafi minnkað eitthvað, eins og fólk hafi haft minni áhuga á því að upphefja písl og eymd en áður (tilkoma Lúterstrúar og húmanismans).

Portrett gerðu kommbakk með endurreisninni enda eru þau viss vísun í forn-grísku/rómversku menninguna, ef ekki bein vísun í rómversku portrettin, þá einfaldlega vísun í hugmyndina um upphafningu mannsins (sem er nú skapaður í guðs mynd) Einstakir borgarar eru orðnir nægilega ríkir til þess að láta mála af sér stórmerk portrett sem sína þá í sínu fínasta pússi.

Í N-Evrópu var eitthvað um það að menn máluðu hversdagslega hluti, ein og myndir Bruegels af veislum og hátíðum.

Ummerki um endurreisnina í nútímalist

Listamenn á 20. öldinni hafa, e.t.v. vegna tilkomu ljósmyndatækninnar, að miklu leyti snúið bakinu við fegurðargildum og hið geysilega menningarlega umrót sem hefur átt sér stað á 20.öldinni hefur gjörbreytt bæði andliti og hlutverki listar frá því sem hún hafði

Þrátt fyrir allt eru fáir tilbúnir að beinlínis gagnrýna þá hluti sem þá voru að gerast. Það er í raun heilmikil "rómantík" í kringum allt sem snertir endurreisnina Það má jafnvel sjá þá tilhneigingu manna til að vera oft miklu gjarnari að gagnrýna allt það sem á undan og á eftir kom. (þ.e.a.s. gotíkina og barrokkið)

Þrátt fyrir mismundandi áherslur einstaka stefna á 20.öldinni þá er samt gegnum gangandi ákveðin vísun í arfleifð endurreisnarinnar

Vesturlandabúum stendur gríska bókmenntaarfleifðin (þ.e. goðsögurnar og heimspekin) ótrúlega nærri - og okkur Íslendingum næstum því nær, en okkar eigin Norræna Ásatrú og heimspekin í kringum hana. Þess vegna eru listamenn gjarnir að vísa í grísku goðsagnaminnin ýmist í gegnum verk endurreisnarmeistaranna, eða með beinum vísunum. Hvort heldur sem er má segja að sé til komið vegna áhuga endurreisnarmanna á þeim (goðsögnunum).

Það er mjög algengt í nútímalist að vísað sé beint í einstök verk gömlu meistara endurreisnarinnar Við höfum fjarlægst viðfangs efni endurreisnarinnar og nálgumst þau nú frekar með því að vísa til þeirra í gegnum Listasöguna. Það er eins og mönnum finnist á einhvern hátt auðveldara að nálgast síðustu kvöldmáltíðina, með því að hugsa fyrst um Leonardo og skemmda veggpússningu. Einnig hefur, á 20.öldinni, aukist áhugi listamanna á að skilgreina listasöguna og krifja eigin list til mergjar. Listin er orðin sjálfhverf. Fjallar um sjálfa sig, og "listaheiminn". Menn rífast fram og aftur um hvað sé list.

Einghvernveginn efast samt enginn um hina "sönnu" og viðurkenndu list endurreisnarinnar. Endurreisnin er fasti sem við öll þekkjum og miðum okkur við. Því virka beinar vísanir í endurreisnarverk sem vísanir í samþykkta list og hjálpa listamönnum til þess að velta upp spurningum um gildi listarinnar og það "hvað er list?" Menn spurja sig e.t.v.: "- Ef þetta er list hví er þá ekki mitt list líka".

Sumir segja meira að segja að vísun í endurreisnarverk virki sem fjlótlegasta og einfaldasta aðferðin til þess að hljóta samþykki listaheimsins á því sem maður er að gera.

Allt þetta sýnir hversu fast innprentuð sú hugsun er í hugum okkar, að endurreisnin marki upphaf nútímans.

Nóg um það. Við erum með nokkur dæmi um það hvernig nútímalistamenn nota í verkum sínum beinar tilvísanir í málverk gömlu meistaranna aftan úr endurreisn.

Er endurreisnin að aftra okkur?

Hefðbundið listnám allt frá dögum endurreisnarinnar hefur byggst á kenningum húmanistanna. Leitast er við að kenna nemendum að líkja eftir raunveruleikanum. Fengist er við skyggingar, frumform og geometríu, perspektíf, og anatómíu.

Þegar því er lokið er svo ætlast til að nemendur feti sömu/svipaða leið og farin hefur verin allt frá tímum endurreisnarinnar, frá hinni vísindalegu eftirlíkingu á raunveruleikanum út í eitthvað nýtt og skapandi.

Það má spurja sig hvort þessi einstrengingslegi háttur á uppeldi listamanna virki ekki sem nokkur hemill á framþróun listsköpunar á vesturlöndum (eða jafnvel heiminum öllum).