Sérstaða á meðal myndmiðla og áhrif á þróun myndlistar

Skrifað 1. janúar 1998, kl. 00:00

Sérstaða ljósmyndatækninnar liggur fyrst og fremst í því að hún skrásetur sjónræna hluta raunveruleikans vélrænt og líkir eftir sjónskynjun augans.

Aðrir (hefðbundnir) myndmiðlar byggjast á mun ónákvæmari endurgerð/skrásetningu á raunveruleikanum, þar sem meira gætir handverks og persónulegrar túlkunar myndasmiðsins. Grafíklistamaður getur t.d. borið blek á laufblað og þrykkt, en slík eftirmynd verður aldrei jafn "raunveruleg" og ljósmynd af sama laufblaði hefði orðið. Ennfremur er hann þar að gera eftirmynd áferðar og rýmis. Ljósmyndin, eins og nafnið gefur til kynna, er mynd af ljósinu sem endurkastast af efninu og smýgur í gegnum það. Hún grípur þetta geislasafn og bindur það, líkt og heilinn gerir við taugaboðin frá auganu.

Sumir hafa gengið svo langt að segja að ljósmyndir séu raunveruleikinn, eða hluti af honum. (Þ.e. myndin, í óhlutlægri merkingu orðsins, sé "vegsumerki" um raunverulegar aðstæður frekar en "eftirmynd".) Slíkt er þó að mínu mati lítið annað en barnaleg ofurtrú og dýrkun á tækniundri, í ætt við ofsahræðslu frumstæðra þjóðflokka sem verða skelfingu lostnir og telja "galdrakassann" hafa stolið sál sinni. Svo er komið í dag að menn eru hættir að taka ljósmyndir sem fullgild sönnunargögn fyrir rétti vegna möguleikans á að átt hafi verið við þær (með tölvutækni) og gengið svo frá að engin ummerki um það sé að finna. Þetta ætti að sýna óyggjandi að ljósmyndatæknin er ekki í eðli sínu frábrugðin örðrum (hefðbundnari) myndmiðlum á neinn hátt.

Þessi tilhneiging manna til að trúa ljósmyndum og telja þær raunverulegri en aðrar myndir er einna helst samfélagslegs eðlis, og byggist á þeim (tæknilegu) takmörkunum sem eru á samfélaginu á hverjum tíma. Hann getur því ekki talist til sérstöðu ljósmyndatækninnar.

Það að segja að "hver sem er" geti tekið ljósmynd, gerir einnig ráð fyrir ákveðinni tæknilegri stöðu samfélagsins (sbr. í upphafi þurftu menn meira próf til að geta notað galdrakassann) og kemur því ljósmyndatækninni ekki heldur við.

Næst lagi væri að segja að ljósmyndatæknina megi nota sem afar handhægt tæki til þess að skrásetja, og um leið gera eftirmyndir af sjónræna hluta raunveruleikans. Einnig býður hún uppá þann möguleika að túlkunar og dómgreindar myndasmiðsins þarf lítið sem ekkert að gæta. -Nóg um það.

Ljósmyndir, líkt og grafíkmyndir, má fjöldaframleiða í því sem næst ótakmörkuðu upplagi án þess að draga mikið úr gæðum upprunalega eintaksins, eða afritanna. Það sem ljósmyndin hefur hinsvegar óyggjandi fram yfir (t.d.) grafíktæknina er það að ljósmyndina er hægt að stækka og minnka að vild, án þess að tapa gæðum myndarinnar eða gildi afritsins. Ef menn vilja stækka eða minnka myndir unnar í aðra (tvívíða) myndmiðla, þá er fljótlegasti og nákvæmasti kosturinn yfirleitt að ljósmynda verkið og stækka svo eða minnka ljósmyndina. Þessi sveigjanleiki ljósmyndatækninnar gerir hana afar hentuga til þess að ná til fjöldans. Hægt er að safna ljósmyndunum saman í litla bók, stækka þær upp á risa auglýsingaskilti, og senda þær í sjónvarpstæki á heimsenda.

Það er auðvelt að setja fram ljósmyndir á ýmsan hátt (pappír, slides, grjót, sjónvarp, etc.) í öllum stærðum svo og að afrita upprunalegu negatívuna án þess að mikil gæði tapist. Engu að síður er upprunaleika hugtakið fyrir hendi, ef ekki nema vegna tæknilegra vankanta - þ.e. ekki er hægt að gera afrit af ljósmynd (negatífu) án þess að tapa einhverjum gæðum.

Sama á hins vegar ekki við um myndir teknar með tölvu (t.d. stafrænar myndavélar) en þær er hægt að fjölfalda endalaust án þess að tapa nokkrum gæðum, og ekki er hægt að segja hver er upprunaleg.

Ein mikilvæg sérstaða ljósmyndatækninnar er sú að hún er (ennþá) í sífelldri þróun, og nýjungar koma fram á hverjum degi. Þessvegna er afar erfitt að skilgreina ljósmyndatæknina. Mönnum hættir líka oft til að tala/skrifa eins og hún sé ekki að þróast og skilgreina hana endanlega í samfélagslegu og tæknilegu samhengi. Slíkar skilgreingar verða nær samstundis úreltar.

Það eina sem hægt er að segja, er að ljósmyndatæknin er sú tækni að taka mynd af ljósi.

Segja má að ljósmyndin hafi að miklu leyti fullnægt þörf manna fyrir að skrásetja raunveruleikann, og líkja eftir honum. Aldalöng barátta málara við að líkja eftir skynjun augans með olíu á striga, og að skrásetja sjónrænar heimildir virtist allt í einu tilgagnslaus. Þetta hlutverk fluttist yfir í hendur þeirra manna sem kunnu á galdrakassann. Tilgangsleysi realismans í málverki, gerði það að verkum að margir fengu óbeit á honum og leituðu nýrra lausna. Menn neyddust til þess að spurja sig hvað þeir væru að gera með myndlistinni, og hvort þeirra væri yfirleitt þörf. Málverkið hélt áfram styrkri stöðu sinni sem miðill sem gat túlkað hluti, tjáð tilfinningar, og "logið" eins og ekkert væri sjálfsagðara. Málverkið höfðar meira til ímyndunaraflsins. Listamennirnir veltu fyrir sér "ef ég er listamaður og einhver vísindamaður getur skráð raunveruleikann betur en ég, í hverju felst þá list mín?" Hvað er list? Hvert er hlutverk listar? Margir segja að tilkoma ljósmyndatækninnar hafi mestu ráðið um það hver þróun myndlistar hefur orðið á 20. öld, og hve sjálfhverf myndlistin er orðin.