Leon Battista Alberti - mikils virtur besservisser

Skrifað 1. desember 1997, kl. 00:00

Leon Battista Alberti var svokallaður alfræðingur, eða mikils virtur besservisser, eins og sumir mundu e.t.v. vilja titla hann.

Æviágrip

Leon Battista fæddist í Genoa árið 1404, en Alberti fjölskyldan var þar í útlegð frá Flórens um þær mundir. Leon var 'óskilgetinn', en naut samt góðs af tengslum sínum við fjölskylduna og bjó jafnan hjá föður sínum og fékk stuðning til náms í fínustu skólum Ítalíu.

Hann ólst upp í Feneyjum, og nam þar klassísk fræði, þar til fjölskyldan fluttist til Padua árið 1416. Á árunum 1421-28 lagði hann stund á Laganám í Háskólanum í Bologna auk þess að fá mikinn áhuga á ýmsum greinum öðrum, þ.a.m. stærðfræði, rúmfræði, myndlist og ritlist (Philodoxeus, 1424). Árin 1428-32 er ekki vitað með vissu hvað Leon hafðist að, en mögulegt þykir að hann hafi verið kynntur lauslega inní þjónustu Páfa sem lögfræðiritari. Á þessum tíma virðist hann hafa kynnst ýmsum merkismönnum sem seinna reyndust honum vel. Einnig þykir líklegt að hann hafi ferðast vítt og breytt norður um álfu og kynnt sér einkenni Gotneska byggingarstílsins.

Heimildir staðfesta að Leon Battista var fastráðinn af páfagarði sem lögfræðiritari og fræðimaður frá og með árinu 1432 og allt fram til 1464. Á þeim tíma fluttist hann fram og aftur um Ítalíu í fylgd páfahirðarinnar (m.a. Róm, Flórens, Bologna, Róm), og stundaði ýmis sjálfstæð fræðileg verkefni og fékkst við byggingarlist.

Árið 1464 komst Alberti uppá kant við þá nýráðinn Páfa og var rekinn, en eftir það var hann búsettur í Róm (að nafninu til a.m.k.) allt þar til hann dó árið 1472.

Fjölbreytt áhugamál

Áhugamál Leons Battista náðu yfir ótrúlegustu svið. Hann virðist hafa haft áhuga á flestu því er fyrir augu hans bar, og verið í viðbót við það alveg ótrúlega fjölfróður. Hann gaf út ritgerðir og bækur um, hrossarækt, fjölskyldusiðfræði, fornleifafræði, merk verk um myndlist og byggingarlist, byggingarsögu Rómarborgar, auk þess að semja ljóð, gamansögu, og skáldsögu, svo eitthvað sé nefnt Önnur áhugasvið hans voru dulmálsfræði, fornbókmenntir, stærðfræði, rúmfræði, orðsifjafræði og margt fleira. Hann fékkst einnig við að mála og móta myndverk, og er hann t.d. sagður hafa endurnýjað vinsældir heiðurspeninga hverskonar, en slík framleiðsla hafði legið niðri síðan á tímum Rómverja.

Endurreisn Bygginga

Frá því uppúr 1445 vann Leon Battista jafnt við að uppfæra og 'endurreisa' gamlar byggingar, og einnig stundum að hanna nýjar frá grunni. Leon Battista 'endurnýjaði' S. Francesco í Rímíní, og hannaði framhliðar bæði á Rucellai höllina og S.Maria Novella í Flórens, á ferli sínum sem arkítekt, auk ýmissa annra verka stórra jafnt sem smárra.

Alberti var mikils metinn af flestum ráðamönnum, bæði fyrir gáfur sínar og ættgöfgi, og hann var jafnan kallaður til ráðgjafar af Páfa, ekki síst við endurgerð fornra bygginga. Það er því næsta víst að hann hafði mjög mikil áhrif á útlit og útfærslu ýmissa þátta margra bygginga um alla Ítalíu, bæði beint og óbeint, og jafnvel án þess að hann sé nefndur sérstaklega í tengslum við þær.

Á meðan hann var í þjónustu Páfa var honum ómögulegt að hverfa í langan tíma í senn frá skrifstofu sinni, þannig að Leon varð að vinna alla sína byggingahönnun heima hjá sér, og senda þaðan fullbúnar teikningar og skýringar til þeirra sem sáu um smíðina.

Ritverkin þrjú

Merkustu verkin sem liggja eftir Leons Battista Alberti eru hins vegar óumdeilanlega ritin þrjú sem hann skrifaði um Sjónlistirnar.

Hið fyrsta De Pictura (1435) er í raun fyrsta fræðilega úttektin á málaralistinni sem list og fræðigrein, en ekki bara hrá iðngrein. Í þremur bindum fjallar hann ítarlega um fjarvíddar teikningu (er fyrstur manna til að setja fjarvíddarreglur fram stærðfræðilega) og kortlagningu þrívíðra hluta á tvívíðan flöt, um hönnun myndarinnar með myndbyggingu, teikningu, og frásganartækni, og að síðustu um notkun lita, ljóss og skugga.

Mest þykir honum vert að listamaðurinn leitist við að sýna hlutina eins og þeir eru, og veiti sögninni í myndinni sérstaka eftirtekt, því að ná valdi á frásagnarlistininni sé æðsta takmark listamannsins. Að grípa augnablikið og segja allt með líkamstjáningu og svipbrigðum, allt í einni svipan.

De Statua (1464) er stutt ritgerð í hvurri Leon fjallar um rannsóknir sínar á hlutföllum mannslíkamans og mikilvægi þess að hlutföll séu rétt og í samhengi við stöðu módelsins. Hann kynnir einnig fram á sjónarsviðið ýmis hjálpartæki myndhöggvarans, s.s. mæliarma til samanburðar á fyrirmynd og verkinu.

De Re Aedificatoria (1452) (ATH útgáfuár !?) var tímamótaverk líkt og De Pictura, og um margt stærra og merkilegra. Hann byggir bókina upp líkt og hina fornu bók Vitruviusar 'Um byggingarlist' og notar hana sem grunn, en er samt alls óhræddur við að gagnrýna og bæta við sínum eigin skoðunum, og athugunum. Á heildina er verkið afar ítarleg og skipulögt úttekt á fornri byggingarlist, fengin úr bókmenntum og með rannsóknum á fornleifum, blönduð ráðleggingum höfundarins til þeirra sem hyggjast byggja hús.

Í bókinni tekst hann á við fegurðarhugtakið af meiri krafti en í fyrri bókum sínum. Raunverulegri fegurð í byggingarlist telur hann einungis hægt að ná fram með því að byggja hönnunina á aðföngum úr raunveruleikanum. Fjöldi súlna á framhliðum bygginga skuli vera slétt tala, líkt og fætur allra dýra, og fleira í þeim dúr sem um margt minnir á kenningar Platóns.

Samt sem áður hvetur hann menn til að láta hjartað og augað ráða, oftar en ekki, og hann vísar einnig í kenningar Aristotelesar um að fegurðin sé líka falin í nytsamleika og virkni hlutanna. Í umfjöllun sinni viðrar hann hugtök á við samhverfa, hlutföll, fjöldi, og staðsetningar, og hrynjandi.

Eftirmál

Verk Leons Battista höfðu ómæld áhrif á samtímamenn hans, en ekki síst á þá sem á eftir fylgdu. Þó svo að margt af því sem hann segir í bókum sínum 'De Pictura' og 'De Re Aedificatoria' hafi verið sagt áður af öðrum, þá má ekki líta framhjá mikilvægi þeirrar staðreyndar að Leon er sá fyrsti til að steypa öllu þessu saman í eina heiltsteypta kenningu. Heiltsteypta kenningu sem varð síðan að nokkurskonar stefnuyfirlýsingu frum-endurreisnarinnar.

Heimildir

1. Gardner's Art through the Ages, ritsj. Tansey & Kleiner, 10. útgáfa, Harcourt Brace Collage Publishers, 1996.
2. The Dictionary of Art, ritsj. Jane Turner, Grove, New York, 1996.
3. A Concise Encylopaedia of the Italian Renaissance, ritstj. J.R.Hale, Thames & Hudson, London, 1981.
4. http://www.mega.it/eng/egui/pers/lbalber.htm - (9.des.1997)