Jan van Eyck

Skrifað 1. desember 1997, kl. 00:00

Jan van Eyck hefur oft verið titlaður upphafsmaður að, eða frumherji í, n-evrópskri endurreisnarmálaralist. Hann er talinn vera fæddur uppúr 1390 í Maaseyck í Limbourg, en hann lést í Bruges um mitt ár 1441.

Það mun vera líklegt að Jan van Eyck hafi numið ungur að skreyta handrit, en svo fært sig út í sjálfstæð málverk síðar. Það hafa fundist ýmsar ómerktar handritalýsingar frá 2.og 3. áratug 15. aldar sem þykja hafa hans handbragð og stíl.

Hann er skráður á árunum 1422-24 í þjónustu hirðar Jóns af Bæjaralandi, greifa í Hollandi, í Hag. Árið 1425 var Jan gerður að hirðmálara Filipps hins góða hertoga af Búrgúndí, en í hans þjónustu vann hann sig til hárra metorða innan hirðarinnar, fyrir ýmsa hluti auk listhæfileika sinna.

Þegar vegur Jans og virðing voru orðin umtalsverð virðist hann hafa tekið þá ákvörðun að gerast sjálfstæður listamaður, og vinna undir eigin nafni fyrir hvern þann sem vildi borga. Hann keypti sér hús í Bruges árið 1432, og frá þeim tíma og allt fram til 1439 eru til myndir merktar honum.

 

Næsta lítið er vitað um uppruna Jans og fyrsti hluti ferils hans sem myndlistarmanns er einnig nokkuð á huldu. Við það bætist að svo virðist sem að hann hafi átt bróður að nafni Hubert, sem einnig hafi verið málari með svipaðan stíl, þannig að erfitt geti verið að greina hvor þeirra eigi þau verk sem merkt eru einungis "van Eyck".

Vangaveltan spinnst mestmegnis út frá því að á 19. öld fannst, undir lagi af málningu á hinni frægu Gent altaristöflu (1432), óljós slitur úr ljóði á latínu. Í ljóðinu er Hubert nokkur van Eyck bendlaður við gerð töflunnar, en Jan sagður hafa lokið við hana. Einnig telja menn mögulegt að Hubert þessi hafi annað hvort ekki verið bróðir Jans (enda um 20 árum eldri) eða þá ekki málari heldur myndhöggvari sem hafi gert rammann, nema hvortveggja hafi verið.

 

Þrátt fyrir þennan vafa um framlag Jans til einstakra verka framan af ferli hans, eru einkenni hans og snilld óumdeilanleg, jafnvel þegar aðeins er litið til þeirra verka sem merkt honum á óyggjandi hátt.

Þegar Jan van Eyck er sagður hafa verið bæði fyrstur og fremstur meðal málara í N-Evrópu í upphafi Endurreisnarinnar, er átt við að í myndum hans sameinuðust flest þau einkenni sem áttu eftir að marka sérstöðu n-evrópska stílsins. Til viðbótar því þykir sýnt að hann hafi fullþróað olíumálunartæknina.

Fram að því hafði olíumálning einungis verið notuð í bland við gömlu egg-temperu tæknina og til að lakka yfir hana og stundum til að lita höggmyndir, en nær aldrei sem megin-myndmiðill. Nýja olíumálningartæknin gaf hreinni og skærari liti, auk ýmissa möguleika á því að leggja þunn og hálfgengsæ mislit lög af málningu og fá þannig fjölbreitta áferð og endurkast. Annað sem skildi að olíulitina og egg-temperuna var það að olíulitirnir þornuðu mun hægar. Líklegt er að hin ofurfíngerða myndgerð Jans van Eycks hafi knúið hann til að leita að einhverjum efnum sem þornuðu hægar en temperan, til þess að honum gæfist hreinlega meiri tími til að liggja yfir smáatriðunum.

 

Stíll Jans van Eycks einkenndist fyrst og fremst af gríðarlegu náttúrulegu raunsæi. Hann rembist við að sýna ljós, liti, glampa, og skugga eins trúverðuglega og nákvæmlega og mögulegt er, og þykir hann gjarnan ná glæsilegri og magnaðri birtu fram í myndum sínum. Hið efniskennda yfirborð hlutanna er í aðalhlutverki; hver lykkja, hver saumur, hvert laufblað, hver hrukka, hvert hár. Allt nákvæmlega útfært. Persónur fá á sig mannleg og raunsæ svipbrigði, og öll óþarfa dulúð, eins og geislabaugar, hverfur. (Í ljósi þessa er athyglisvert að sjá að allir englar sem hann málar eru vandlega vængjaðir. :) Landslag og umhverfi tekur hann allt beint úr samtímanum, og skrásetur jafn nákvæmlega og allt annað, húsbúnað, fatnað, byggingar, og skreyti, eins og á hnífskarpri ljósmynd.

Þessi fínlegu vinnubrögð eru á vissan hátt beint framhald handritalýsingarhefðarinnar sem var afar rík í N-Evrópu, og einnig má segja að þau séu arfleifð frá þeirri n-evrópsku hefð að smíða litla og fínlega muni með geysilega fínu skreyti.

 

Fram að þessu hafði hið jarðneska og hversdagslega, verið hálfgerð bannorð í listum. Hið guðdómlega var það sem listamennirnir áttu að sýna og rannsaka. Með aukinni borgarmyndun og færslu valds frá kirkjunni og (hálf guðdómlegum) aðlinum, yfir á hendur efnamanna innan borganna (hin nýríka borgarastétt evrópu), þá fóru menn að geta leyft sér að efast um gömlu gildin og gefa því veraldlega meiri gaum. Í ljósi þessara þjóðfélags og hugarfarsbreytinga sem voru í deiglunni á þessum tíma er í raun ofur eðlilegt að Jan van Eyck hneigist til þess að kljást við hið veraldlega.

Tilgangurinn með þessari ofurnákvæmni hjá honum var eflaust margþættur. Með henni reynir hann að gera myndefnið trúverðugt og lifandi, og fá þannig áhorfandann til að samsama sér með myndefninu og tengjast því á einhvern hátt. Einnig er þarna eflaust á ferðinni forvitni og áhugi listamannsins, á umhverfinu og raunveruleikanum, og sjónskynjun mannskepnunnar. Hann notar tækifærið og gerir allt það sem mátti ekki gera fram að þessu. Að síðustum má eflaust leiða líkum að því að með þessu hafi hann, undir niðri, viljað ávinna sér sérstöðu og skapa sér "nafn", en slík hugsun var einmitt í anda hinnar nýju hugsunar kapítalismans að veraldleg vegsemt væri eftirsóknarverð, og jafnvel Guði þóknanleg.

 

Jafnvel þótt hæfni Jans van Eycks í því að sýna smáatriði nákvæmlega væri óviðjafnanleg, notast hann mikið til við tjáningarmátann úr Gotnesku hefðinni. Líkamstáknmál og líkamsbygging (anatómía) persóna virðast oft hafa heldur lítið þróast í hans höndum.

Greinilegt er á myndum Jans að tilfinning hans fyrir fjarvídd var umtalsverð, sérstaklega í samanburði við samtímamenn hans, en engu að síður er hún aldrei óaðfinnanleg. Hann notar gjarnan marga mismnunandi sjónpunkta, og persónur eru eftar en ekki í vitlausum hlutföllum miðað við arkítektúrinn sem þær eru staddar í. Afbragðs dæmi um þetta er myndin Meyjan í krikjunni (The Vrigin in the Church).

Ekki er almennilega vitað hvort hin "rétta" ítalska œ fræði um bæði fjarvídd og anatómíu, hafi ekki veri þekkt á meðal n-evrópskra málara, eða hvort þeir hafi hreinlega kosið að sleppa því að nota hana. Jan van Eyck, líkt og margir n-evrópskir samtímamenn hans, virðist hafa einbeitt sér meira að yfirborði og ásýnd hlutanna, og því að þeir "hljómuðu" réttir, en að kenningunni og því sem undir liggur, ólíkt því sem gerðist suður á Ítalíu.

 

Til að skila frá sér meiningunni á öruggan hátt, og til að bæta upp það sem skortir í tjáningu persóna og aðstæðna, þá notar Jan urmul dulinni (oft trúarlegra) tákna. Myndin Brúðkaup Arnolfínís er afbragðs dæmi um notkun Jans van Eycks á táknum. Hundurinn tákna tryggðina, skólausir fætur tákna auðmýkt hjónanna, appelsínur lofa frjósemi, logandi kerti nærveru guðs, o.s.frv. o.s.frv. Þessi notkun á táknum vitanlega ekkert ný af nálinni sem slík, en það að hún skuli vera eitt af aðaleinkennum eins listamanns getur hins vegar talist nýjung.

 

Yrkisefnið í mynum Jans er að megninu til af trúarlegum toga, en oft mætir hið trúarlega hinu veraldlega. Segja má að hið raunverulega umhverfi virðist kalla á raunverulegt fólk. Að minnsta kosti þá birtast stundum nafntogaðir "merkismenn" við hlið Maríu og Jesúbarnsins. Oftar en ekki er raunin sú að þessir sömu merkismenn borguðu einmitt fyrir gerð myndarinnar, og hengdu hana jafnvel upp á vegg heima hjá sér. Þessi siður að mála mektarmenn inní biblíusögurnar var afar sterkt séreinkenni á endurreisninni, bæði á Ítalíu og utan hennar, og á engan hátt einskorðað við Jan van Eyck.

Nokkrar myndir hans hafa þó enga beina tengingu við trú. Þar má nefna fyrrnefnda Brúðkaup Arnolfínís þar sem brúðhjónin standa einfaldlega í svefnherbergi sínu. (Þau eru reyndar umkringd trúarlegum táknum.) Önnur mynd eftir hann er algörlega laus við trúarlegt inntak. Hún er Maður með rauðan túrban. Sú er talin vera af listamanninum sjálfum. Einföld mannsmynd og ekkert annað.

Þessar mannamyndir Jans van Eycks marka upphaf upprisu mynda af venjulegu fólki, en slíkar myndir höfðu ekki sést síðan í fornöld.

 

Af verkum Jans van Eycks, verður frægust að nefna; Ghent altaristöfluna, Brúðkaup Arnolfínís, Maður með rauðan túrban, Meyjan í kirkjunni, The Virgin with the Canon van der Paele, og The Virgin of Chancellor Rolin.

 

Jan van Eyck markaði skýrt ýmsa þætti sem einkenndu hinn n-evrópska endureisnarmálunarstíl. Þótt þeir sem á eftir honum komu hafi ekki beinlínis hermt eftir verkum van Eycks þá höfðu verk hans ómæld áhrif, og eflaust hafa margir viljað líkja eftir þeim, en hreinlega ekki getað það.

Vangaveltur um notkun hugtaksins "Endurreisn" um mynlist 15. aldar í N-Evrópu?

Spurningunni hvort "Endurreisn" sé viðeignandi hugtak til að nota um þær nýjungar sem voru að koma fram í n-evrópskri list á 15.öld, finnst mér ansi hæpið að svara öðruvísi en neitandi.

Mér finnst ekki nægilega skýrt hvað N-Evrópubúar áttu að vera að endurreisa. Að vísu koma þeir fram með protrettin sín, en með þeim voru þeir ekki að endurreisa neitt markvisst, ólíkt því sem Ítalirnir voru að gera. N-Evrópsku portretin fæddust á sínum eigin (fjárhagslegu) forsendum. Fínlegheitunum í vinnubrögðum höfðu þeir í raun aldrei tapað, en raunsæið og ofur-natúralismann má e.t.v. rekja (mjög) óbeint til klassískrar fornaldar.

Í raun finnst mér ekki um mikla endur-reisn um að ræða, heldur einfaldlega hreina "reisn" í kjölfar mikilla samfélagsbreytinga, sem áttu sér stað um nær alla Evrópu á þessum tíma.

Heimildir

1. Gardner's Art through the Ages, ritsj. Tansey & Kleiner, 10. útgáfa, Harcourt Brace Collage Publishers, 1996.
2. The Dictionary of Art, ritsj. Jane Turner, Grove, New York, 1996. 1981.
3. Max J. Friedländer From van Eych to Bruegel, Cornell University Press, New York, 1981.
4. http://sunsite.unc.edu/wm/paint/auth/eyck/ - (9.des.1997)